Аңдатпа: Мақала Қазақстан Республикасында балалардың құқықтарын қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты жаңғырту жағдайында отбасылық-құқықтық қатынастарда бала құқықтарын қорғаудың құқықтық тетіктерінің тиімділігін зерттеуге арналған. Тақырыптың өзектілігі отбасылық қолайсыздық, зорлық-зомбылық тəуекелдерінің сақталуымен жəне алдын алу шараларының жеткіліксіз нəтижелілігімен негізделеді. Кəмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудың қолданыстағы жүйесінің тиімділік деңгейін айқындау жəне оны жетілдіру бағыттарын анықтау. Зерттеудің əдіснамалық негізін Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Баланың құқықтары туралы» Заңын, «Неке (ерлі-зайыптылық) жəне отбасы туралы» Кодексті, халықаралық шарттарды талдау, сондай-ақ сот жəне əкімшілік практиканы жалпылау құрайды. Жүйелік, салыстырмалы-құқықтық жəне формальды-заңдық талдау əдістері қолданылды. Қазақстан Республикасында балалардың құқықтарын қорғаудың соттық, əкімшілік жəне профилактикалық тетіктерін қамтитын кешенді моделі қалыптасқаны анықталды. Зорлық- зомбылық пен буллинг үшін жауапкершілік күшейтілді, Бала құқықтары жөніндегі уəкіл институты дамуда. Сонымен қатар, ведомствоаралық үйлестірудің жеткіліксіздігі, ерте профилактиканың əлсіз дамуы жəне кəмелетке толмағандардың өз құқықтарын қорғау тəсілдері туралы ақпараттандырылу деңгейінің төмендігі мəселелері айқындалды. Жүйенің тиімділігін арттыру ведомствоаралық өзара іс-қимылды күшейту, профилактикалық бағдарламаларды дамыту жəне баланың құқықтарын қамтамасыз етудің негізгі ортасы ретінде отбасы институтын нығайту арқылы мүмкін болады.

Аңдатпа: Қазақстанда мемлекеттік басқарудың белсенді цифрландыру жағдайында электрондық үкіметті енгізу үшін тиімді құқықтық негізді құру ең маңызды міндет болып табылады. Бұл қауіпсіздік деңгейін, жеке деректерді қорғауды арттыру жəне мемлекеттік органдар арасында үйлестіруді жақсартуды талап етеді. Цифрлық технологияларда жылдам өзгерістерге байланысты электрондық қызметтер саласындағы құқықтық реттеу қоғам қажеттіліктеріне сəйкес болмай, мемлекеттік цифрлық инфрақұрылымның тиімді жұмыс істеуіне қауіп төндіреді. Қазақстандағы электрондық үкіметті реттейтін нормативтік құқықтық актілерді салыстырмалы құқықтық талдау жүргізу, цифрлық қызметтерді құқықтық реттеуде кездесетін негізгі мəселелерді анықтау жəне оларды шешу жолдарын ұсыну, қауіпсіз əрі тиімді құқықтық негізді қалыптастыруға бағытталған. Зерттеуде салыстырмалы-құқықтық, формальды-юридикалық жəне жүйелік талдау əдістері қолданылды. Электрондық қызметтер көрсетуге қатысты Қазақстан Республикасының негізгі нормативтік актілері, сондай-ақ халықаралық тəжірибелер талданды, олардың қатарында мемлекеттік қызметтер, цифрландыру жəне жеке деректерді қорғау заңдары бар. Зерттеу Қазақстандағы электрондық үкіметтің құқықтық базасы деректерді қорғау, электрондық қызметтерді стандартизациялау жəне мемлекеттік платформаларды бірыңғай цифрлық жүйеге интеграциялау саласында жетілдіруді қажет ететінін көрсетті. Жұмыстың практикалық маңызы құқықтық реттеуді жетілдіруге қатысты ұсыныстар əзірлеуде, бұл деректердің қауіпсіздігін жақсартуға, цифрландыру процесін жеделдетуге жəне азаматтарға мемлекеттік қызметтерді қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Аңдатпа: Сот жүйесіне цифрлық технологияларды енгізудің түйінді мəселесі технологиялық прогресс пен сот төрелігінің конституциялық принциптерінің бұлжымастығын қамтамасыз ету арасындағы теңгерімді сақтау қажеттілігі болып табылады. Айтарлықтай жетістіктерге қарамастан, цифрлық теңсіздік, заңнамалық реттеудің фрагменттілігі жəне процесс қатысушыларының дербес деректерінің киберқауіпсіздігін қамтамасыз ету тəуекелдері сақталуда. Мақаланың мақсаты Қазақстандағы сот қорғауының қолжетімділігіне цифрландырудың (электрондық сот төрелігінің) əсерін кешенді талдау, өзекті сын-қатерлерді анықтау жəне 2025– 2026 жылдардағы реформалар контекстінде нормативтік базаны жетілдіру бойынша ұсынымдар əзірлеу болып табылады. Зерттеуде жүйелік, салыстырмалы-құқықтық жəне болжамдық əдістер, сондай-ақ қолданыстағы цифрлық платформаларды («Сот кабинеті», ИИ-аналитика) жəне ҚР Цифрлық кодексін қоса алғанда, жаңа заңнамалық актілерді талдау қолданылады. Талдау барысында цифрландыру шалғай өңірлердің тұрғындары мен мүмкіндігі шектеулі жандар үшін сот төрелігіне қолжетімділікті айтарлықтай кеңейткені, сондай-ақ істерді бөлуді автоматтандыру жəне даусыз талаптар үшін жасанды интеллектті енгізу арқылы жүйенің ашықтығын арттырғаны анықталды. 2026 жылға қарай электрондық сот төрелігінің толыққанды экожүйесін қалыптастыру цифрлық ортада адам құқықтарының кепілдіктерін нығайту үшін бірыңғай заң қабылдауды немесе цифрлық процестер туралы нормаларды кодификациялауды талап ететіні дəлелденді.

Аңдатпа: Қазақстан Республикасында цифрлық трансформация жағдайында жасанды интеллект технологиялары мемлекеттік басқаруда жəне жеке секторда кеңінен қолданылуда. Оларды пайдалану дербес деректерді ауқымды автоматтандырылған өңдеумен байланысты, бұл азаматтардың конституциялық құқықтарын іске асыруда қосымша құқықтық тəуекелдер туындатады. Қолданыстағы заңнама алгоритмдік шешім қабылдау мен профилирлеу ерекшеліктерін толық көлемде ескермейді. Жасанды интеллект технологияларын пайдалану кезінде дербес деректерді қорғаудың қолданыстағы құқықтық кепілдіктерін талдау жəне Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру бағыттарын айқындау. Зерттеуде нормативтік құқықтық актілерге формалды-құқықтық талдау, жүйелік тəсіл жəне құқықтық модельдеу элементтері қолданылды. Қолданыстағы нормативтік база дербес деректерді қорғаудың негізгі кепілдіктерін қалыптастыратыны анықталды, алайда автоматтандырылған шешім қабылдау мен алгоритмдік өңдеу жағдайында оны нақтылау қажеттілігі негізделді.

Аңдатпа: Ұсынылып отырған іргелі зерттеу Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесі аясында күдіктілер мен айыпталушылар мəртебесінде қылмыстық қудалау орбитасына тартылған тұлғалардың процестік құқықтарын қамтамасыз ету тетіктерін кешенді теориялық- практикалық талдауға арналған. Қылмыстық сот төрелігінің үш буынды моделін кезең- кезеңімен енгізу, ұлттық заңнаманы реформалау жəне сот ісін жүргізуді жаппай цифрландыру жағдайында жеке адамның конституциялық кепілдіктерін бұлжытпай сақтау мəселелері құқықтық мемлекет құру үшін экзистенциалды маңызға ие болады. Мақалада білікті қорғауға құқықты іске асырудың негізгі жүйелік ақаулары мен коллизиялары, репрессивті бұлтартпау шараларын қолданудың шамадан тыс болуы, сондай-ақ əділ сот төрелігіне қол жеткізудегі кедергілер егжей-тегжейлі қарастырылады. Шекаралас мемлекеттердің (Ресей Федерациясының) процестік заңнамасындағы 2025–2026 жылдары күтілетін ауқымды өзгерістерге терең салыстырмалы-құқықтық талдау жасауға ерекше назар аударылады, бұл өңірлік құқықтық доктринаның дамуының стратегиялық векторларын анықтауға жəне озық тəжірибені Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне (ҚР ҚПК) имплементациялаудың ғылыми негізделген жолдарын ұсынуға мүмкіндік береді. Қылмыстық процесте декларативті емес, шынайы жарыспалылықты жəне тараптардың абсолютті тең құқылылығын қамтамасыз ету мақсатында процестік институттарды жетілдіру бойынша тұжырымдамалық, жүйелік ұсыныстар тұжырымдалған.