Аңдатпа: Бұл мақалада жаһандық экономикалық трансформация жағдайында Қазақстан Республикасының инвестициялық əлеуетінің 2025 жылы дамуы талданады. Мақалада «инвестициялық əлеует» ұғымының теориялық жəне əдіснамалық негіздері, оның құрылымдық компоненттері: ресурстық жəне шикізат ресурстары, еңбек, инфрақұрылым, институционалдық, қаржылық жəне инновациялық қарастырылады. ҚР Ұлттық банкі мен Ұлттық экономика министрлігінің ағымдағы статистикалық деректеріне сүйене отырып, елдің ағымдағы инвестициялық əлеуетіне талдау жүргізілді. Дамудың негізгі қозғаушы күштері (бай минералды-шикізат базасы, геосаяси орналасуы, цифрлық инфрақұрылым жəне интеграциялық байланыстар) жəне жүйелік шектеулер (ресурстарға тəуелділік, əкімшілік кедергілер, білікті кадрлардың жетіспеушілігі жəне аймақтық дамудың біркелкі еместігі) анықталды. Мақалада инвестицияларды тартудың қолданыстағы институционалдық тетіктері қарастырылады: жаңартылған нормативтік база («Инвестициялар туралы» Заңға түзетулерді қоса алғанда), жеңілдік режимі бар арнайы экономикалық аймақтар жəне мемлекеттік- жекеменшік серіктестік тəжірибелері. «Қазақстан 2050» Стратегиясы аясында инвестициялық саясаттың басым салалық бағыттары анықталды: жасыл энергетика, агроөнеркəсіптік кешен, цифрлық экономика, логистика жəне өндіріс. Автор инвестициялық əлеуетті арттыру бойынша бірқатар шараларды ұсынады, соның ішінде реттеуші ортаны жақсарту, адами капиталды дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту, инвестицияларды қаржылық қолдау жəне маркетингтік бастамалар. Зерттеу барысында ресми статистика деректерін, мемлекеттік органдар мен халықаралық ұйымдардың аналитикалық есептерін талдауды қамтитын сандық жəне сапалық əдістер қолданылды. Қорытындыда инвестициялық əлеуетті дамытуға жүйелі тəсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсу мен Қазақстанның əлемдік экономикадағы бəсекеге қабілеттілігін арттырудың кілті болып табылатыны атап өтілген.

Аңдатпа: Негізгі мəселе: бизнес-процестердің ашықтығын жəне ақпараттың қолжетімділігін арттыра отырып, тұтынушылар (білім беру саласына қатысушылар) тауарлар мен қызметтерді пассивті алушылардан əлеуметтік жауапкершілік саласындағы университеттердің корпоративтік саясатын қалыптастырудың белсенді қатысушыларына айналады. Бұл университеттерге өздерінің бизнес-модельдеріне тұрақты даму əдістерін енгізуге күшті экономикалық ынталандыруды тудырады. Бизнес-процестердің цифрлық трансформациясы тұтынушы мен компания арасындағы өзара іс-қимылдың жаңа арналарын ашады. Цифрлық платформалар тұтынушыларға тұрақты дамуды белсенді түрде көрсетуге жəне университеттерге өз стратегияларын өзгермелі қоғамдық талаптарға тез бейімдеуге мүмкіндік беретін екіжақты ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді. Осылайша, мақалада жоғары оқу орындарының бизнес-процестерін тұрақты дамыту қағидаттарын тиімді іске асыруды қамтамасыз ететін білім беру саласы мен университеттер тұтынушыларының виртуалды ортадағы өзара іс-қимылының тұжырымдамалық моделі ұсынылған. Цифрлық дағдылар мен тұрақты даму сауаттылығына сұраныстың артуы тұтынушылардың қалауын ғана емес, сонымен қатар корпоративтік стратегияларды да қалыптастырады. Мақсаты:жоғары оқу орнының тұрақтылық талаптарына корпоративтік бейімделуіне ықпал ететін білім беру саласы мен университеттердің тұтынушыларының цифрлық ортадағы өзара іс-қимылының тұжырымдамалық моделін əзірлеу жəне эмпирикалық растау болып табылады. Əдістері: тұтынушылардың университеттердің тұрақтылығына əсерін кешенді зерттеу үшін виртуалды ортада сапалық жəне сандық əдістерді біріктіретін аралас əдіс қолданылды. 50 қазақстандық университеттің сараптамалық зерттеуі мен корреляциялық талдауын қоса алғанда. Бұл тəсіл авторларға сараптамалық бағалау негізінде əсер етудің негізгі механизмдері мен тиімділік факторларын анықтауға, содан кейін университеттердің кең үлгісінде анықталған заңдылықтарды сандық бағалауға мүмкіндік берді. Нəтижелері жəне олардың маңыздылығы: нəтижелер модельдің өзектілігін жəне оның болжамды əлеуетін растай отырып, виртуалды тұтынушылардың белсенділігі мен жоғары оқу орындарының тұрақтылық көрсеткіштері арасындағы статистикалық маңызды байланысты көрсетеді. Зерттеудің қорытындылары білім беру саласының ақпараттандырылған жəне белсенді тұтынушылары контекстінде тұрақты бизнес стратегияларын қалыптастыруда трансформациялық рөл атқарады. цифрландыру жəне еңбек нарығының эволюциясы.

Аңдатпа: Негізгі мəселе: Посткеңестік кеңістікте еңбек күшінің трансшекаралық мобильділігі артқан қазіргі жағдайда азаматтардың өз мемлекеттерінен тыс жерде еңбек етуіне байланысты зейнетақы құқықтарын реттеу мəселесі барған сайын өзекті болуда. Зерттеу Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) мүше мемлекеттердің еңбекші азаматтарын зейнетақымен қамтамасыз ету туралы келісімнің күшіне енуімен байланысты зейнетақы жүйесіндегі экономикалық-құқықтық өзгерістерді талдауға бағытталған. Бұл халықаралық-құқықтық акт интеграциялық бірлестікке қатысушы елдерде еңбек ететін азаматтардың зейнетақы құқықтарын қалыптастыру стандарттарын үйлестіруге жəне жақындатуға бағытталған. Мақсаты: Зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы халықаралық үйлестіруді тереңдетудің Еуразиялық экономикалық кеңістіктің əлеуметтік интеграциясы мен тұрақты дамуының маңызды факторы ретіндегі қажеттілігі туралы қорытынды жасау. Əдістері: Зерттеуде жалпығылыми жəне арнайы əдістер, сондай-ақ Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының зейнетақы жүйелеріне салыстырмалы- экономикалық жəне жүйелік талдау тəсілдері қолданылды. Нəтижелері жəне олардың маңызы: Жұмыста еңбек (сақтандыру) өтілі мен зейнетақы жарналарының пропорционалды қаржылық есебінің тетіктері қарастырылады. Ерекше назар негізгі зейнетақы модельдерінің – ынтымақты (бөлу/еңбекке негізделген) жəне жинақтаушы жүйелердің сипаттамаларына аударылған, олардың əрқайсысы тиісті елдердің əлеуметтік- экономикалық реформаларының ерекшеліктерін бейнелейді. Автор ғылыми айналымға «Еуразиялық зейнетақы» ұғымын енгізеді, ол ЕАЭО-ға мүше екі немесе одан да көп мемлекеттердің қаражаттары есебінен, əр елде жинақталған еңбек өтілі мен зейнетақы жарналарына байланысты қалыптасатын зейнетақы төлемдерінің жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Жүргізілген талдау негізінде ұлттық зейнетақы жүйелерінің өзара іс-қимыл тетіктерін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар тұжырымдалған. Бұл ұсыныстар əлеуметтік əділеттілікті нығайтуға жəне еуразиялық интеграция аясында ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Аңдатпа: Осы баптың мақсаты Қазақстанда тұратын кем дегенде бiр өнертапқыштың қатысуына қатысты Қазақстанның патенттiк қызметiне эмпирикалық талдау жүргiзу жəне патенттеу рəсiмдерi туралы ақпарат беру болып табылады. Эмпирикалық зерттеу патенттік ведомстволардың деректер базасын зерделеу жəне сарапшы-консультанттармен əңгімелесу негізінде жүргізіледі. Талдау отандық үміткерлердің іріктеме арасында басым екенін көрсетті. Шетелдiк өтiнiш берушiлер негiзiнен коммерциялық компаниялар болып табылады. Үлгідегі барлық өтінімдердің үштен бірінен азы əйел iiөнертапқышты қамтыды. Алайда, əйелдердiң орташа қатысу деңгейi əлемдiк орташа деңгейге жақын. Қазақстандағы өнертабыстар мен патенттер арасындағы өзара байланысқа нақты талдау жасауды қамтамасыз ету. Бұдан басқа, Қазақстанда инновациялық қызметті патенттеу жəне сараптау рəсімдері туралы ақпарат ұсынылсын. Зерттеу барысында ресми сайттардағы қолда бар деректер базасын талдау жəне Павлодар қаласы бойынша сарапшы-консультанттармен əңгімелесу пайдаланылды. Зерттеу нəтижесі – компаниялар мен университеттердің ғылыми орталықтарының ғылыми-зерттеу жəне патенттеу арасындағы өзара байланыс туралы ағымдағы білімі.

Аңдатпа: Мақала Қазақстан Республикасында балалардың құқықтарын қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты жаңғырту жағдайында отбасылық-құқықтық қатынастарда бала құқықтарын қорғаудың құқықтық тетіктерінің тиімділігін зерттеуге арналған. Тақырыптың өзектілігі отбасылық қолайсыздық, зорлық-зомбылық тəуекелдерінің сақталуымен жəне алдын алу шараларының жеткіліксіз нəтижелілігімен негізделеді. Кəмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудың қолданыстағы жүйесінің тиімділік деңгейін айқындау жəне оны жетілдіру бағыттарын анықтау. Зерттеудің əдіснамалық негізін Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Баланың құқықтары туралы» Заңын, «Неке (ерлі-зайыптылық) жəне отбасы туралы» Кодексті, халықаралық шарттарды талдау, сондай-ақ сот жəне əкімшілік практиканы жалпылау құрайды. Жүйелік, салыстырмалы-құқықтық жəне формальды-заңдық талдау əдістері қолданылды. Қазақстан Республикасында балалардың құқықтарын қорғаудың соттық, əкімшілік жəне профилактикалық тетіктерін қамтитын кешенді моделі қалыптасқаны анықталды. Зорлық- зомбылық пен буллинг үшін жауапкершілік күшейтілді, Бала құқықтары жөніндегі уəкіл институты дамуда. Сонымен қатар, ведомствоаралық үйлестірудің жеткіліксіздігі, ерте профилактиканың əлсіз дамуы жəне кəмелетке толмағандардың өз құқықтарын қорғау тəсілдері туралы ақпараттандырылу деңгейінің төмендігі мəселелері айқындалды. Жүйенің тиімділігін арттыру ведомствоаралық өзара іс-қимылды күшейту, профилактикалық бағдарламаларды дамыту жəне баланың құқықтарын қамтамасыз етудің негізгі ортасы ретінде отбасы институтын нығайту арқылы мүмкін болады.

Аңдатпа: Қазақстанда мемлекеттік басқарудың белсенді цифрландыру жағдайында электрондық үкіметті енгізу үшін тиімді құқықтық негізді құру ең маңызды міндет болып табылады. Бұл қауіпсіздік деңгейін, жеке деректерді қорғауды арттыру жəне мемлекеттік органдар арасында үйлестіруді жақсартуды талап етеді. Цифрлық технологияларда жылдам өзгерістерге байланысты электрондық қызметтер саласындағы құқықтық реттеу қоғам қажеттіліктеріне сəйкес болмай, мемлекеттік цифрлық инфрақұрылымның тиімді жұмыс істеуіне қауіп төндіреді. Қазақстандағы электрондық үкіметті реттейтін нормативтік құқықтық актілерді салыстырмалы құқықтық талдау жүргізу, цифрлық қызметтерді құқықтық реттеуде кездесетін негізгі мəселелерді анықтау жəне оларды шешу жолдарын ұсыну, қауіпсіз əрі тиімді құқықтық негізді қалыптастыруға бағытталған. Зерттеуде салыстырмалы-құқықтық, формальды-юридикалық жəне жүйелік талдау əдістері қолданылды. Электрондық қызметтер көрсетуге қатысты Қазақстан Республикасының негізгі нормативтік актілері, сондай-ақ халықаралық тəжірибелер талданды, олардың қатарында мемлекеттік қызметтер, цифрландыру жəне жеке деректерді қорғау заңдары бар. Зерттеу Қазақстандағы электрондық үкіметтің құқықтық базасы деректерді қорғау, электрондық қызметтерді стандартизациялау жəне мемлекеттік платформаларды бірыңғай цифрлық жүйеге интеграциялау саласында жетілдіруді қажет ететінін көрсетті. Жұмыстың практикалық маңызы құқықтық реттеуді жетілдіруге қатысты ұсыныстар əзірлеуде, бұл деректердің қауіпсіздігін жақсартуға, цифрландыру процесін жеделдетуге жəне азаматтарға мемлекеттік қызметтерді қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Аңдатпа: Сот жүйесіне цифрлық технологияларды енгізудің түйінді мəселесі технологиялық прогресс пен сот төрелігінің конституциялық принциптерінің бұлжымастығын қамтамасыз ету арасындағы теңгерімді сақтау қажеттілігі болып табылады. Айтарлықтай жетістіктерге қарамастан, цифрлық теңсіздік, заңнамалық реттеудің фрагменттілігі жəне процесс қатысушыларының дербес деректерінің киберқауіпсіздігін қамтамасыз ету тəуекелдері сақталуда. Мақаланың мақсаты Қазақстандағы сот қорғауының қолжетімділігіне цифрландырудың (электрондық сот төрелігінің) əсерін кешенді талдау, өзекті сын-қатерлерді анықтау жəне 2025– 2026 жылдардағы реформалар контекстінде нормативтік базаны жетілдіру бойынша ұсынымдар əзірлеу болып табылады. Зерттеуде жүйелік, салыстырмалы-құқықтық жəне болжамдық əдістер, сондай-ақ қолданыстағы цифрлық платформаларды («Сот кабинеті», ИИ-аналитика) жəне ҚР Цифрлық кодексін қоса алғанда, жаңа заңнамалық актілерді талдау қолданылады. Талдау барысында цифрландыру шалғай өңірлердің тұрғындары мен мүмкіндігі шектеулі жандар үшін сот төрелігіне қолжетімділікті айтарлықтай кеңейткені, сондай-ақ істерді бөлуді автоматтандыру жəне даусыз талаптар үшін жасанды интеллектті енгізу арқылы жүйенің ашықтығын арттырғаны анықталды. 2026 жылға қарай электрондық сот төрелігінің толыққанды экожүйесін қалыптастыру цифрлық ортада адам құқықтарының кепілдіктерін нығайту үшін бірыңғай заң қабылдауды немесе цифрлық процестер туралы нормаларды кодификациялауды талап ететіні дəлелденді.

Аңдатпа: Қазақстан Республикасында цифрлық трансформация жағдайында жасанды интеллект технологиялары мемлекеттік басқаруда жəне жеке секторда кеңінен қолданылуда. Оларды пайдалану дербес деректерді ауқымды автоматтандырылған өңдеумен байланысты, бұл азаматтардың конституциялық құқықтарын іске асыруда қосымша құқықтық тəуекелдер туындатады. Қолданыстағы заңнама алгоритмдік шешім қабылдау мен профилирлеу ерекшеліктерін толық көлемде ескермейді. Жасанды интеллект технологияларын пайдалану кезінде дербес деректерді қорғаудың қолданыстағы құқықтық кепілдіктерін талдау жəне Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру бағыттарын айқындау. Зерттеуде нормативтік құқықтық актілерге формалды-құқықтық талдау, жүйелік тəсіл жəне құқықтық модельдеу элементтері қолданылды. Қолданыстағы нормативтік база дербес деректерді қорғаудың негізгі кепілдіктерін қалыптастыратыны анықталды, алайда автоматтандырылған шешім қабылдау мен алгоритмдік өңдеу жағдайында оны нақтылау қажеттілігі негізделді.

Аңдатпа: Ұсынылып отырған іргелі зерттеу Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесі аясында күдіктілер мен айыпталушылар мəртебесінде қылмыстық қудалау орбитасына тартылған тұлғалардың процестік құқықтарын қамтамасыз ету тетіктерін кешенді теориялық- практикалық талдауға арналған. Қылмыстық сот төрелігінің үш буынды моделін кезең- кезеңімен енгізу, ұлттық заңнаманы реформалау жəне сот ісін жүргізуді жаппай цифрландыру жағдайында жеке адамның конституциялық кепілдіктерін бұлжытпай сақтау мəселелері құқықтық мемлекет құру үшін экзистенциалды маңызға ие болады. Мақалада білікті қорғауға құқықты іске асырудың негізгі жүйелік ақаулары мен коллизиялары, репрессивті бұлтартпау шараларын қолданудың шамадан тыс болуы, сондай-ақ əділ сот төрелігіне қол жеткізудегі кедергілер егжей-тегжейлі қарастырылады. Шекаралас мемлекеттердің (Ресей Федерациясының) процестік заңнамасындағы 2025–2026 жылдары күтілетін ауқымды өзгерістерге терең салыстырмалы-құқықтық талдау жасауға ерекше назар аударылады, бұл өңірлік құқықтық доктринаның дамуының стратегиялық векторларын анықтауға жəне озық тəжірибені Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне (ҚР ҚПК) имплементациялаудың ғылыми негізделген жолдарын ұсынуға мүмкіндік береді. Қылмыстық процесте декларативті емес, шынайы жарыспалылықты жəне тараптардың абсолютті тең құқылылығын қамтамасыз ету мақсатында процестік институттарды жетілдіру бойынша тұжырымдамалық, жүйелік ұсыныстар тұжырымдалған.

Аңдатпа: Білім беру жүйесінің цифрлық трансформациясы білім беру ортасына жасанды интеллект технологияларын белсенді енгізумен қатар жүреді. Интеллектуалды цифрлық жүйелер білім беру деректерін талдау, оқытуды дараландыру жəне оқу үдерісін оңтайландыру мақсатында қолданылады. Сонымен қатар, оларды қолдану білім алушылардың психологиялық ерекшеліктерін жəне цифрлық білім беру ортасының педагогикалық қызмет ету шарттарын ескеруді талап етеді. Осыған байланысты білім беру тəжірибесінде жасанды интеллект технологияларын нəтижелі қолдануды қамтамасыз ететін психологиялық-педагогикалық факторларды зерттеу өзекті болып табылады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық білім беру ортасында жасанды интеллект технологияларын тиімді қолданудың психологиялық- педагогикалық шарттарын анықтау жəне ғылыми тұрғыдан негіздеу. Зерттеу барысында ғылыми əдебиеттерді талдау, интеллектуалды білім беру жүйелерін енгізудің отандық жəне шетелдік тəжірибесін жалпылау, сондай-ақ университеттің цифрлық білім беру ортасында цифрлық платформалар мен жасанды интеллект элементтерін қолдану тəжірибесін талдау əдістері қолданылды. Нəтижелер. Зерттеу барысында білім беру үдерісінде жасанды интеллект технологияларын нəтижелі қолдануды қамтамасыз ететін психологиялық- педагогикалық шарттар анықталды. Оларға оқытушылар мен білім алушылардың цифрлық құзыреттілігі, интеллектуалды жүйелерді оқу қызметінің құрылымына педагогикалық тұрғыдан кіріктіру, білім беру мазмұнын бейімдеу жəне психологиялық қолдаушы цифрлық білім беру ортасын қалыптастыру жатады. Интеллектуалды жүйелердің білім алушылардың танымдық белсенділігін арттырудағы, олардың дербестігін дамытудағы жəне цифрлық ортадағы білім беру өзара əрекеттестігін оңтайландырудағы рөлі негізделді. Алынған нəтижелер білім беру саласында жасанды интеллект технологияларын қолдану мүмкіндіктері туралы ғылыми түсініктерді нақтылайды жəне цифрлық білім беру ортасының модельдерін əзірлеуде, сондай-ақ білім беруді цифрландыру жағдайында білім алушыларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді ұйымдастыруда пайдаланылуы мүмкін.