Аңдатпа: Зерттеудің негізгі мəселесі – көптеген ұйымдарда персоналға еңбекақы төлеу жүйесінің стратегиялық менеджменттің заманауи талаптарына сəйкес келмеуі жəне қызметкерлердің қажеттіліктерін, олардың ортақ іске үлес қосу деңгейін жəне ұйымдық мəдениеттің ерекшеліктерін толық есепке алмауында. Еңбек нəтижелері мен ынталандыру жүйесі арасындағы нақты байланыстың болмауы мотивацияның төмендеуіне, жауапкершілікке формальды қатынасқа, кадрлардың тұрақтамауының артуына жəне еңбек өнімділігінің төмендеуіне əкеледі. Бəсекелестіктің күшеюі жəне сыртқы ортаның тұрақты өзгеруі жағдайында еңбекақы төлеу жүйесінің тиімділігі компанияның тұрақты дамуының негізгі факторларының біріне айналуда. Мақаланың мақсаты – қызметкерлерді басқару жəне ұйымның тиімділігін арттыру құралы ретінде еңбекақы төлеу жүйесінің рөлі мен маңыздылығын талдау. Əдістері – зерттеуде салыстырмалы талдау əдістері, сауалнамалар, сараптамалық бағалау жəне жүйелік тəсіл қолданылды, бұл ынталандыру жүйесінің қызметкерлердің мінез- құлқына əсерін жан-жақты қарастыруға мүмкіндік берді. Алынған нəтижелер еңбекке ақы төлеу жүйесінің əділдігі мен ашықтығы мен еңбекті ынталандыру деңгейі арасындағы тікелей байланысты растайды, сондай-ақ дұрыс əзірленген ынталандыру жүйесі кадрлардың тұрақсыздығын азайтуға жəне еңбек өнімділігін арттыруға көмектесетінін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның нəтижелерін əртүрлі профильдегі ұйымдарда жұмыс істейтін ынталандыру жүйелерін жақсарту үшін қолдану мүмкіндігінде жатыр, бұл қызметкерлердің қатысуын арттырады жəне компанияның тұрақты дамуына қол жеткізеді.

Аңдатпа: Жаһандық климаттық, əлеуметтік жəне экономикалық сын-қатерлер жағдайында орнықты даму мемлекеттік саясат пен білім беруді дамыту стратегияларының ажырамас элементіне айналады. Жоғары мектеп қазіргі заманғы проблемалардың белгісіздігі мен кешенділігі жағдайында мағыналы жəне жауапкершілікпен əрекет ете алатын болашақ мамандарды даярлауда шешуші рөл атқарады. Осыған байланысты студенттердің тұрақты даму саласындағы құзыреттіліктерін қалыптастыру ерекше өзекті болып отыр. Тұрақты дамуды білім беру процесіне интеграциялаудың маңыздылығына қарамастан, дəстүрлі тəсілдер студенттердің терең білімін, мотивациясын жəне практикалық қатысуын қалыптастыру үшін жеткіліксіз. Қазақстанның жоғары оқу орындарының студенттері арасында тұрақты даму саласындағы құзыреттерді дамытудың инновациялық құралы ретінде make (Motivation, Attitude, Knowledge, Engagement) құрылымының əлеуетін зерделеу. MAKE моделін енгізудің шетелдік тəжірибесін зерделеуге жəне оны қазақстандық білім беру контекстіне бейімдеуге негізделген аналитикалық жəне салыстырмалы əдістер қолданылды. Студенттерде біртұтас тұрақты көзқарастарды қалыптастыру үшін make моделінің жоғары тиімділігі анықталды. Оны оқу бағдарламаларына біріктіру бойынша ұсыныстар ұсынылды. Зерттеу нəтижелері Тұрақты экономика үшін кадрлар даярлауға ғылыми негізделген көзқарасты дамытуға ықпал етеді.

Аңдатпа: Əлемдік жəне ұлттық экономиканың серпінді дамуы жағдайында кəсіпорын ресурстарын тиімді басқару қажеттілігі артады. Басқару есебі мен ішкі аудит қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етуде, тəуекелдерді азайтуда жəне бизнес-процестердің ашықтығын арттыруда шешуші рөл атқарады. Мақалада бұл құралдарды енгізудің маңыздылығының негізгі себептері жəне олардың компанияның операциялық жəне стратегиялық көрсеткіштеріне əсері қарастырылады. Басқарушылық есеп пен ішкі аудиттің негізгі аспектілерін, олардың қазіргі корпоративтік басқару жүйесіндегі рөлін, сондай-ақ олардың болмауына байланысты пайдалар мен тəуекелдерді анықтауды зерттеу. Басқару, бухгалтерлік есеп жəне салық есебінің айырмашылығына ерекше назар аударылады. Зерттеуде салыстырмалы талдау, жүйелік тəсіл жəне кейс-стади əдістері қолданылды, бұл мысал ретінде нақты бизнес жағдайларын пайдалана отырып, басқарушылық есеп пен ішкі аудиттің практикалық маңыздылығын бағалауға мүмкіндік берді. Басқару есебі мен ішкі аудит жүйесін енгізу қабылданған шешімдердің сапасын арттыруға, қаржылық тəуекелдерді азайтуға жəне кəсіпорын ресурстарын оңтайландыруға көмектесетіні дəлелденді. Бизнестің ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен бəсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін бухгалтерлік есеп процестерін жетілдіру бойынша ұсыныстар əзірленді. Зерттеудің практикалық құндылығы осы құралдарды басқару іс-əрекетінде тиімді қолданудың нақты мысалдарымен расталады.

Аңдатпа: Халықтың сыртқа кетуінен, өмір сүру деңгейінің төмендеуінен, инфрақұрылымның жеткіліксіздігінен жəне мемлекет тарапынан əлсіз қолдаудан көрінетін ауылдық аумақтарды дамытудағы теңгерімсіздік аймақтардың тұрақты əлеуметтік-экономикалық өсуіне кедергі келтіреді. Міндеті: əлеуметтік, экономикалық жəне экологиялық құрамдастарды ескере отырып, ауылдық аумақтардың тұрақты дамуына ықпал ететін мемлекеттік реттеудің тиімді тетіктерін анықтау. Əдістері: зерттеу жүйелік жəне салыстырмалы талдауға, статистикалық модельдеуге, сонымен қатар ауыл саясаты саласындағы нормативтік құқықтық базаны талдауға негізделген. Нəтижелер жəне олардың маңыздылығы ауылдық аумақтардың тұрақты дамуының негізгі кедергілері анықталды жəне мемлекеттік реттеуді жетілдіру бағыттары ұсынылды, оның ішінде аграрлық секторды ынталандыру, əлеуметтік инфрақұрылымды жақсарту жəне тұрақты жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету шаралары қарастырылды. Нəтижелер ауылдық аймақтарды дамытуды басқарудың кешенді тəсілін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы қорытындылар мен ұсыныстарды мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары ауылдық аумақтарды дамыту бағдарламаларын қалыптастыруда, сондай-ақ өңірлік деңгейде аумақтық жоспарлаудың тұрақты стратегияларын жобалау шеңберінде пайдалана алады.

Аңдатпа: Қазақстан жыл сайын май бұршақ егіс көлемін ұлғайтып отырады, бірақ климаттық жағдайға бейімделген сорттардың аздығынан солтүстік жəне шығыс аймақтарда оны өсіру қиын. Жаңа ультра ерте жəне ерте май бұршақ сорттарын жасау үшін ата-аналық формаларды таңдаудың дəстүрлі əдістері айтарлықтай уақыт пен ресурстық шығындарды талап етеді, сондықтан қазіргі заманғы селекциялық технологиялар будандастырудың дəлдігі мен тиімділігін арттыруға бағытталған. Ауыл шаруашылығын интенсификациялау жағдайында жəне май бұршақ сорттарын нақты агроэкологиялық жағдайларға бейімдеу қажеттілігі жағдайында кластерлік талдау сорттық материалды бағалау мен таңдаудың тиімді құралы ретінде өзін дəлелдеді. Оны қолдану зерттелген май бұршақ үлгілерін экономикалық құнды белгілері бойынша құрылымдауға ғана емес, сонымен қатар кейіннен селекциялық жұмыстарда пайдалану үшін ең, перспективалы нысандарды анықтауға мүмкіндік берді. Мақалада Statistica v.13 бағдарламасы арқылы Ward əдісі бойынша кластерлік талдауды пайдалана отырып, жоғары өнімділік жəне ерте пісетін, жоғары биохимиялық көрсеткіштер бойынша селекцияда сұрыптау мөлшері мен донорларды таңдау критерийлерін анықтау мақсатында негізгі экономикалық құнды белгілері бар əртүрлі экологиялық-географиялық шығу тегі 102 коллекциялық май бұршақ үлгілерін зерттеу нəтижелері берілген. Селекциялық процестің тиімділігін арттыру Қазақстанның солтүстік жəне шығыс аймақтарының жағдайына бейімделген жаңа сорттарды құруды жеделдету мақсатында экономикалық құнды белгілерді жүйелеу үшін 102 коллекциялық май бұршақ үлгілеріне кластерлік талдау жүргізу жəне генетикалық перспективалы ата-аналық нысандарын анықтау. Зерттеу Вард əдісі бойынша иерархиялық кластерлеу əдісін қолдану арқылы жүргізілді. Статистикалық өңдеу Statistica v.13-те жүргізілді. Кластерлік талдауды қолдану арқылы 102 коллекциялық май бұршақ үлгісін зерттеу нəтижесінде экономикалық құнды белгілердің жиынтығы бойынша ерекшеленетін бес кластер анықталды. Бірінші кластерден төрт үлгі тұқымдары жоғары өнімділік пен ақуыз сұрыптауы жоғары донарлары анықталды. Екінші кластерден ерте пісетін алты үлгі жəне бес үлгі тұқымдардағы ақуыз сұрыптауы жоғары донарлар белгілі болды. Үшінші кластерден төрт ерте пісетін үлгі, өнімділігі бойынша үш үлгі, ақуыз сұрыптауы бойынша бес, май сұрыптауы бойынша үш үлгі. Төртінші кластерден үш үлгі өнімділік деңгейі бойынша, екеуі 1000 тұқым салмағы бойынша, екеуі ақуыздық құрамы бойынша жəне төртеуі төменгі бұршақтардың қосылу биіктігі бойынша анықталды. Бесінші кластерде шығымдылығы бойынша жеті май бұршақ үлгісі жəне үш төменгі бұршақтардың бекітілу биіктігі анақталды. Кластерлік талдау селекциялық процесті цифрландыру құралы ретінде өзінің тиімділігін дəлелдеді, бұл май бұршақтың бейімделген сорттарын жедел құруға жəне Қазақстанда оны өсіру алаңын кеңейтуге ықпал етеді.

Аңдатпа: Егде жастағы халық санының қарқынды өсуі жағдайында денсаулықты сақтауға, жасқа байланысты аурулардың алдын алуға жəне физиологиялық тұрғыдан дұрыс тамақтануды қамтамасыз бағытталған арнайы тағам өнімдерін əзірлеу басты міндеттердің бірі болып табылады. Бұл жұмыстың мақсаты – жоғары тағамдық жəне биологиялық құндылығы бар өсімдік текті компоненттер – булгур ұны мен асқабақты пайдалана отырып, геродиетикалық бағыттағы ет жартылай фабрикатының технологиясын жасау. Жануар жəне өсімдік текті шикізаттардың əртүрлі пайыздық арақатынастағы үш рецептуралық нұсқасы əзірленді. Үлгілерге органолептикалық (сыртқы түрі, түсі, иісі, дəмі, консистенциясы) жəне химиялық құрамына баға берілді. Нəтижелер өсімдік компоненттерін қосу өнімнің сенсорлық қасиеттерін жақсартып, майдың мөлшерін азайтып, тағамдық талшықтар, дəрумендер мен минералды заттардың үлесін арттыратынын көрсетті. Ең жақсы көрсеткіштер өсімдік қоспалары 20 % құрайтын № 2 үлгіде байқалды. Ұсынылған рецептура органолептикалық жəне тағамдық көрсеткіштер бойынша оңтайлы болып табылады жəне геродиетикалық ет өнімдерін өндіру технологиясына енгізуге ұсынылады. Оның теңгерімді құрамы мен жоғары тұтынушылық қасиеттерін ескере отырып, бұл рецептураны қарт адамдарға арналған ұйымдастырылған тамақтану жүйесінде жəне функционалдық бағыттағы өнімдерді өндіруде қолдану орынды

Аңдатпа: Негізгі мəселе: Бірнеше онжылдықтар бойы мемлекеттік жер қорына кіретін ауылшаруашылық жерлерінің бір бөлігінде көптеген облыстардың маусымдық жайылымдарының едəуір бөлігінде суару жəне жайылымдық инфрақұрылымын құру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. Алайда, азық-түлік базасын дамытудың қол жеткізілген деңгейі əлі де мал шаруашылығының қажеттіліктерін толық деңгейде қанағаттандырмайды жəне сол арқылы осы саланың өнімінің өсу қарқынын тежейді. Қазақстан Республикасында жайылым шаруашылығын қарқындатудың негізі жайылым жерінің тозуын болдырмайтын жайылым айналымы негізінде жайылым-жем ресурстарын тиімді пайдалану болып табылады. Аймақтың агроөнеркəсіп кешенін дамыту тұжырымдамасы шеңберінде негізгі міндет ауылшаруашылық ландшафттарының өнімділігін қалпына келтіру жəне сақтау болып табылады, олар əртүрлі деңгейде жер тозуына ұшыраған. Қазіргі уақытта облыс аумағындағы ауылшаруашылық жерлерінің сапалық жəне сандық сипаттамаларының нашарлауы байқалуда. Мысалы, суландыру жерлерінде қарашірік құрамының 6-27 % аралығында азаюы, 2,4 млн гектар аумақты қамтитын ауылшаруашылық жерлерінде дефляциялық үдерісстердің байқалуы, 1,4 млн гектарды құрайтын тозуға ұшыраған жайылымдар алаңының ұлғаюы жəне басқа да мəселелер туындауда. Бұл процестер ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілердің табысының едəуір жоғалуына əкеліп соқтыруда, ол су ресурстарының тапшылығымен жəне ауылшаруашылық ландшафттарының (суландырылатын жерлер, шабындықтар жəне жайылымдар) тозуымен байланысты. Өз кезегінде, аймақтағы əлеуметтік-экономикалық шиеленіс ауыл халқының өмір сүру деңгейінің төмендеуіне жəне ауылшаруашылық өндірісінің көлемінің азаюына себеп болып отыр. Мақсаты: өңірдің жəне жалпы елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы ландшафтарын орнықты дамытудың негізгі тəсілдерін əзірлеу жəне негіздеу болып табылады. Əдістер: зерттеу барысында сипаттама əдісі мен əдеби жəне қор көздерін үйлесімді талдау əдісі пайдаланылды. Нəтижелер жəне олардың маңыздылығы: зерттеу нəтижелері Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы ландшафтарының жай-күйі топырақ сапасын жақсарту мен ұтымды пайдалануды қоса алғанда, олардың өнімділігін қалпына келтіру жəне сақтау бойынша шұғыл шараларды талап ететінін көрсетті. Əзірленген ұсыныстар жердің тозуын төмендетуге, ауыл шаруашылығының өнімділігі мен тиімділігін арттыруға көмектеседі, бұл өңір үшін маңызды экономикалық мəнге ие.

Аңдатпа: Қазақстанның ең басты мəселесі – соңғы технологияларға дайын еместігі. Жасанды интеллектті Қазақстанда медицинаға енгізудің оң жəне теріс жақтары осы санатқа жатады. Олармен жұмысты бастау үшін азаматтардың оларға деген көзқарасын анықтау қажет, əсіресе бұл қоғамдық қызметке қатысты болса. Жұмыстың əлеуметтік жəне ғылыми мəні бар. Мақалада жұмыс орнындағы жүктемені азайтудың негізгі оң аспектілері, сондай-ақ басқа елдерде жасанды интеллектті белсенді қолданудың оң нəтижелері көрсетілген. Егжей-тегжейлі талдау үшін үш əдіс қолданылды: сұхбат, мазмұнды талдау жəне сауалнама. Мəселені одан əрі талдау жəне нəтижелерді анықтау кезінде ақпарат алудың барлық əдістері қолданылды. Зерттеудің негізгі мақсаты – Қазақстанда АИ қолдану тəжірибесін анықтау. Сонымен қатар, медицинада АИ енгізудің ықтимал даму мүмкіндіктері жəне оның медицина саласындағы ішкі процедураларды қалай модернизациялауы мүмкін. Нəтижелер жəне олардың маңыздылығы: Мақаланың соңында күн сайын AI технологиясына көбірек адамдар ұшырайтыны анық байқалады, бірақ оны Қазақстанда қолдану салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отыр, бұл Қазақстанның басқа елдерден артта қалғанын жəне адамдардың АИ- нің барлық артықшылықтарын білмейтінін көрсетеді. Сондай-ақ, медицинада AI енгізу пациенттердің деректерін беруде шалғай аймақтарға көмектесетінін атап өтуге болады

Аңдатпа: Бір реттік пластиктің ластануы əлемдегі адам денсаулығының, биоəртүрліліктің жəне экожүйелердің қауіпсіздігіне қатер төндіреді; бұл мəселе Қазақстанның Өскемен қаласында өте өзекті, өйткені онда пластик өнімдер кеңінен қолданылады. Зерттеуде аралас тəсіл қолданылды: күнделікті пластик қолдануды сандық бағалау үшін шамамен 150 қатысушымен сауалнама жүргізілді, пластик тұтыну үлгілері мен баламаларын талқылау үшін 5 оқушыдан тұратын фокус-топтар ұйымдастырылды, қалдықтарды басқару проблемаларын зерттеу мақсатында 2 маманмен жартылай құрылымдық интервью өткізілді. Сауалнама нəтижелері бойынша пластик пакеттер мен бөтелкелердің пайдалану жиілігі ең жоғары болып шықты (~3,8 жəне ~3,2 балл, 1–5 шкала бойынша), ал пластик ойыншықтар ең төмен (~2,0). Көптеген респонденттер пластик өнімдерінен нейтралды немесе орташа деңгейде қанағаттанғанын білдірді. Фокус-топ қатысушылары пластиктің азық-түлікті сақтау мен медицинада қажетті екенін атап өтті, бірақ қайта пайдаланылатын сөмкелер, ауыз су бағандары жəне қағаз қаптамалар сияқты баламаларды ұсынды. Сарапшылар пластиктің арзандығы мен қолжетімділігін басты кедергі деп атады, қайта өңдеу инфрақұрылымының əлсіз екенін айтты жəне үкімет субсидиялары немесе заңнамалық тыйымдар сияқты ынталандыруларды ұсынуды ұсынды. Нəтижелер экологиялық ағарту науқандарының, қайта өңдеуді дамытудың жəне саяси шаралардың (мысалы, пакеттерге тыйым салудың) маңыздылығын көрсетеді, бұл шаралар пластик ластануын айтарлықтай азайтып, тұрақты дамуға септігін тигізуі мүмкін.

Аңдатпа: Өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтардың заңнамалық мойындалуына қарамастан, олардың азаматтық құқықтағы құқықтық мəртебесі əлі де екіұшты болып қала береді. Олардың қызмет ерекшеліктерін нақты реттейтін құқықтық нормалардың жоқтығы жəне жеткіліксіз реттелуі құқықтар мен міндеттерді белгілеуде, мүдделерді қорғауда, сондай-ақ салық салу жəне азаматтық-құқықтық жауапкершілік мəселелерінде қиындықтар туғызады. Азаматтық құқықтағы өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтардың құқықтық мəртебесінің ерекшеліктерін анықтау, проблемалық аспектілерді белгілеу жəне заңнамалық реттеуді жетілдіруге ұсыныстар əзірлеу. Зерттеуде заңнаманы, оның дамуы мен сот тəжірибесінде қолданылуын талдау үшін салыстырмалы, тарихи-құқықтық, жүйелік жəне нормативтік-құқықтық тəсілдер қолданылды, сондай-ақ азаматтық құқықтағы өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтардың құқықтық мəртебесінің ерекшеліктері анықталды. Азаматтық құқықтағы өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтардың құқықтық мəртебесін талдау нəтижесінде негізгі проблемалар анықталды: азаматтық-құқықтық қатынастарды реттеудің жеткіліксіздігі, келісімшарттарды рəсімдеуде жəне құқықтарын қорғауда белгісіздік, сондай-ақ біркелкі құқық қолдану практикасының жоқтығы. Сонымен қатар, өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтар мен олардың келісімшарттық серіктестерінің құқықтық сауатсыздығы жиі даулар мен құқықтық белгісіздікке əкеледі. Бұл мəселелерді шешу кешенді тəсілді қажет етеді, оған нормативтік базаға жетілдіру енгізу, өзін-өзі жұмыспен қамтылғандармен өзара əрекеттесу үшін үлгілік келісімшарттар мен ұсыныстар əзірлеу, сондай-ақ азаматтық-құқықтық қатынастардың қатысушыларының құқықтық білім деңгейін көтеру кіреді. Бұл нəтижелердің маңызы — өзін-өзі жұмыспен қамтылған азаматтардың құқықтық қорғалуын арттыруға, азаматтық-құқықтық мəмілелердің сапасын жақсартуға жəне даулар мен сот ісінің санын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде жеке кəсіпкерлік белсенділіктің дамуына, нарық қатысушылары арасындағы сенімді нығайтуға жəне өзін-өзі жұмыспен қамту саласындағы құқықтық реттеудің тиімділігін арттыруға ықпал етеді.