Тұлғаға қарсы сериялық қылмыстарды тергеудің негізгі мəселесі тергеу субъектілері, сот сарапшылары жəне практик психологтар (профайлерлер) арасындағы деструктивті бытыраңқылық пен тиімді мультидисциплинарлық өзара əрекеттестіктің болмауы болып табылады. Қолданыстағы əдістемелік алшақтық қылмыстың мінез-құлықтық жəне психологиялық іздерін жеткілікті бағаламауға əкеледі, олар көбінесе дəстүрлі материалдық дəлелдемелік базамен (ДНҚ, дактилоскопия, баллистика) салыстырғанда тергеу тарапынан екінші дəрежелі ретінде қабылданады. Бұл тергеу топтарында «туннельдік көру» феноменін тудырады, қылмыстардың сериялық сипатын анықтау мерзімін ұзартады, сот сарапшылары қорытындыларының талдау əлеуетін шектейді жəне соның салдарынан сериялық қылмыскерлердің құрбандар санын көбейте отырып, жылдар бойы жауаптылықтан бой тасалауына мүмкіндік береді. Мақаланың мақсаты – тұлғаға қарсы сериялық қылмыстарды тергеу кезіндегі мультидисциплинарлық өзара əрекеттестіктің кедергілеріне кешенді теориялық-əдістемелік талдау жасау, тергеу, сараптама жəне психологиялық институттар арасындағы коммуникациядағы жүйелі дефектілерді анықтау, сондай-ақ дəстүрлі тергеу алгоритмдеріне мінез-құлық талдауын интеграциялаудың ғылыми негізделген моделін əзірлеу. Криминалистер мен психологтар үшін бірыңғай əдістемелік тіл құруға, ведомствоаралық тікелей тергеу-жедел топтарын қалыптастыруға жəне сараптамалық тəуелсіздікті ведомстволық қысымнан қорғауға ерекше назар аударылады. Зерттеуде салыстырмалы-криминалистикалық, жүйелі-құрылымдық, формальды- логикалық жəне талдау əдістері, сондай-ақ сериялық кісі өлprimaryлық пен сексуалдық зорлық- зомбылық туралы қылмыстық істер материалдарына ретроспективті талдау қолданылады. Əдістемелік негізді сот-сараптама қызметін реттейтін профильді нормативтік-құқықтық актілерді, жиынтық криминалистикалық есептерді жүргізу жөніндегі əдістемелік ұсынымдарды, сондай-ақ іздестіру психологиялық портретін (профайлингті) құрудың халықаралық жəне отандық хаттамаларын контент-талдау құрады. Талдау барысында негізгі мəселелер анықталды: сараптама жəне тергеу бөлімшелерінің қатаң ведомстволық оқшаулануы, практиктердің сот-психологиялық сараптама мəліметтеріне концептуалды сенімсіздігі, қылмыс болған жерде қылмыскердің «мінез-құлық қолтаңбасын» (Modus Operandi) тіркеу мен түсіндірудің бірыңғай стандарттарының болмауы, сондай-ақ криминалистика мен девиантология тоғысында құзыреттілігі бар білікті кадрлардың тапшылығы. Бұл кедергілерді еңсеру үшін кешенді шаралар қажет екендігі анықталды: əртүрлі аймақтардан материалдық жəне мінез-құлықтық айғақтарды автоматты түрде салыстыру үшін тікелей цифрлық платформаларды енгізу, сот психологиясы саласындағы тергеушілерді даярлау бағдарламаларын модернизациялау жəне қылмыстық-процестік өрісте маман- профайлер мəртебесін нормативтік бекіту. Аталған мəселелерді шешу қылмыстардың сериялық сипатын ерте кезеңдерде жедел тануды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, сараптамалық қателіктердің (соның ішінде растаудың алдын ала болжамдылығын) қаупін азайтады жəне тұлғаның өмірі мен мүлкіне жасырын қол сұғушылықтың ашылуын айтарлықтай арттырады. Ғылым мен тергеу практикасының өзара əрекеттестігін үйлестіру қоғамның ең қауіпті криминалдық қатерлерден қорғалуын нығайтады жəне азаматтардың құқық қорғау жүйесінің тиімділігіне деген сенімін арттырады.
Мақала ашу
Аңдатпа:
Журналдың шыққан жылы:
2026
Журнал нөмірі:
2(102)
Тақырып: Құқық
Қазақ
English
Русский