Аңдатпа: Қазіргі қоғам діни жəне діни-саяси экстремизмнің күшейіп келе жатқан қатерімен бетпе-бет келіп отыр. Бұл құбылыс сана радикалдануынан, зорлық-зомбылықтан, мемлекеттің зайырлы негіздерінің бұзылуынан жəне конфессияаралық шиеленістің артуынан көрініс табуда. Қарсы іс-қимылдың құқықтық жəне институционалдық тетіктері болғанына қарамастан, экстремизмнің трансұлттық сипаты, оны таратушылардың идеологиялық икемділігі жəне діни қызмет ретінде бүркемеленуі жағдайды күрделендіреді. Əсіресе, діни экстремизм мен діни- саяси экстремизм ұғымдарының ара-жігін нақты ажырату – алдын алу жəне қарсы əрекет шараларын тиімді жүргізу үшін маңызды. Діни жəне діни-саяси экстремизмнің мəні мен ерекшеліктерін ашу, олардың негізгі белгілері мен пайда болу себептерін анықтау, сондай-ақ мемлекет, қоғам жəне діни ұйымдар тарапынан күресудің кешенді тəсілдерін ұсыну. Зерттеу барысында жүйелі, салыстырмалы-құқықтық, социологиялық жəне саяси талдау əдістері қолданылды. Нормативтік-құқықтық актілер, халықаралық келісімдер, сарапшылар пікірлері жəне экстремизм көріністері мен оған қарсы іс-шаралардың нақты елдерде жүзеге асырылуы талданды. Діни-саяси экстремизм – діни ұрандармен бүркемеленіп, мемлекеттің конституциялық құрылымына қауіп төндіретін заңсыз саяси күрестің ерекше түрі екені анықталды. Діни жəне діни-саяси экстремизмнің айырмашылықтары, оларды араластырудан туындайтын құқықтық жəне əлеуметтік қауіптер көрсетілді. Заңнаманы жетілдіру, алдын алу жұмыстары мен ағартушылық қызметті күшейту, сондай-ақ діни көшбасшылар мен азаматтық қоғам институттарының рөлін арттыру бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қазақстанда «Дербес деректер жəне оларды қорғау туралы» Заңды қоса алғанда, дербес деректерді қорғауға арналған арнайы заңнама болғанына қарамастан, құқық қолдану тəжірибесі жеткіліксіз əрі жүйесіз болып отыр. Деректерді өңдеудің заңдылығына қатысты нақты өлшемдердің болмауы, субъектінің келісіміне қойылатын талаптардың əлсіз реттелуі, сондай-ақ халық пен бизнес өкілдерінің жеткіліксіз хабардар болуы азаматтардың құпиялық құқықтарының жаппай бұзылуына əкеп соғады. Атап айтқанда, деректерді шағын жəне орта бизнес субъектілері тарапынан өңдеу кезінде, сондай-ақ азаматтардың мемлекеттік жəне жекеменшік құрылымдармен өзара іс-қимылы барысында елеулі проблемалар туындайды. Қазақстанда дербес деректерге қатысты құқықтық реттеу мен сот практикасының қазіргі жай-күйін талдау, заңнамалық нормалардың халықаралық стандарттарға, əсіресе GDPR- ға сəйкессіздігін, негізгі олқылықтарын анықтау жəне құқық қолдану тəжірибесін, сондай-ақ заңнаманы жетілдіру бағыттарын ұсыну. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық, нормативтік-құқықтық, эмпирикалық (сот істерін талдау) жəне жүйелі тəсілдер қолданылды. Қазақстан ұлттық заңнамасы мен еуропалық заңнама (GDPR қоса алғанда) арасында салыстырмалы талдау жүргізілді, нақты тəжірибелік істерге баса назар аударылды. Қазақстанда дербес деректер субъектісінің келісімі нысаны мен мазмұнына қойылатын нақты талаптардың жоқтығы, азаматтарды деректерді өңдеу мақсаттары мен тəсілдері туралы хабардар ету тетігінің қамтамасыз етілмегені анықталды. Деректерді минимизациялау, мақсатты шектеу жəне ашықтық қағидаттарына қатысты халықаралық стандарттармен елеулі алшақтықтар бар. Талдауға алынған сот істері деректер операторларының құқықтық мəдениетінің төмен деңгейін жəне уəкілетті органдардың бақылау функцияларын іске асыруда əлсіздігін көрсетті. Заңнаманы халықаралық нормаларға сəйкестендіру, бақылаушы органдардың институционалдық рөлін күшейту жəне дербес деректер субъектілерінің құқықтық санасын арттыру бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қазақстандағы миграцияның маңызы артып келеді, бұл тиімді құқықтық реттеуді қажет етеді. Қолданыстағы нормативтік-құқықтық база миграцияның көптеген аспектілерін қамтиды, алайда мигранттардың құқықтарын қамтамасыз ету, əлеуметтік интеграция жəне мемлекеттің мүдделерін теңестіру мəселелері əлі де өзекті. Кешенді əрі қазіргі заман талаптарына сай реттеудің жоқтығы құқықтық белгісіздік пен əлеуметтік тəуекелдерді тудырады. Қазақстандағы миграцияны құқықтық реттеудің аспектілерін кешенді талдау жүргізу, мигранттардың құқықтары, əлеуметтік интеграция механизмдері жəне мемлекеттік миграциялық саясаттың рөлін айқындау. Заңнамадағы олқылықтарды анықтап, халықаралық стандарттар мен ұлттық мүдделерге сəйкес жетілдіру бағыттарын ұсыну. Зерттеуде формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық жəне жүйелі тəсілдер қолданылып, халықаралық шарттар, ұлттық заңнама жəне миграциялық құқықтың орындалу практикасы талданды. Қазақстандағы миграцияны құқықтық реттеу кең нормативтік базаға ие болғанымен, мигранттардың құқықтарының жеткіліксіз қорғалуына, əлеуметтік интеграцияның шектеулі болуына жəне мемлекеттік органдар арасындағы үйлестірудің əлсіздігіне қатысты мəселелер бар. Миграциялық ағындарды бақылау мен мигранттарды қолдауда теңгерімді қамтамасыз етуде мемлекеттік саясаттың, оның ішінде аймақтық бастамалардың маңызды рөлі атап өтілді. Заңнаманы жетілдіру, əлеуметтік бейімдеуді күшейту жəне миграциялық процестерді кешенді мониторингтеу бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қоғамның цифрлық трансформациясы кəмелетке толмағандардың онлайн кеңістікте белсенді қатысуымен бірге жүреді, бұл азаматтық құқықтық реттеу үшін жаңа сын-қатерлер тудырады. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде кəмелетке толмағандардың құқық қабілеті мен əрекет қабілеті туралы жалпы нормалар болса да, олар цифрлық ортаның нақты жағдайларына бейімделмеген. Атап айтқанда, кəмелетке толмағандардың электронды мəмілелер жасау, олардың жеке деректерін өңдеу, цифрлық платформаларда қатысу жəне желідегі əрекеттері үшін жауапкершілік мəселелері реттелмеген. Арнайы реттеудің жоқтығы құқықтық белгісіздік пен баланың құқықтарының бұзылу қаупін тудырады. Кəмелетке толмағандардың цифрлық ортадағы құқықтық мəртебесін азаматтық құқық қабілеті мен əрекет қабілеті тұрғысынан кешенді талдау жүргізу, негізгі құқықтық қайшылықтар мен олқылықтарды анықтау, сондай-ақ баланың құқықтарын қорғау бойынша халықаралық стандарттарды ескере отырып нормативтік базаны жетілдіру жөнінде ұсыныстар əзірлеу. Зерттеуде формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық жəне эмпирикалық əдістер, сондай-ақ жүйелік тəсіл қолданылды. Қазақстан Республикасының заңнамасы, сот практикасы жəне Бала құқықтары туралы Конвенция мен ЮНИСЕФ ұсыныстары талданды. Қазақстанның қолданыстағы азаматтық заңнамасы цифрлық құқықтық қатынастардың ерекшеліктерін, əсіресе кəмелетке толмағандардың қатысуын ескеріп жасалмағаны анықталды. Кəмелетке толмағандардың заңды күшке ие цифрлық əрекеттерін жүзеге асыру шарттары (мысалы, онлайн қызметтерге тіркелу, электронды сатып алулар, цифрлық контент жасау) нақты реттелмеген. Жеке деректерді өңдеуге баланың келісімін манипуляциялау қаупі бар құқық бұзушылықтар анықталды. Кəмелетке толмағандардың цифрлық ортадағы мəртебесін заңнамалық нақтылау жəне балалар мен ата-аналар арасында құқықтық мəдениет пен цифрлық сауаттылықты қалыптастыру бойынша ұсыныстар берілді.