Аңдатпа: Бұл ғылыми-теориялық мақалада Қазақстан Республикасы қылмыстық-атқару жүйесінің (ҚАЖ) қазіргі жағдайына пенитенциарлық саясаттың жаһандық трендтері аясында жан-жақты талдау ұсынылған. Авторлар отандық жазаны орындау моделінің кеңестік «еңбекпен түзеу» парадигмасынан қайта əлеуметтендіру мен пробацияның халықаралық стандарттарына көшу процесін егжей-тегжейлі зерттейді. 2014 жылғы Қылмыстық-атқару кодексінің құқық қолдану тəжірибесіне, пробация институтының тиімділігіне, «Еңбек» РМК жүйесі арқылы сотталғандарды жұмыспен қамту мəселелеріне, сондай-ақ функцияларды Денсаулық сақтау министрлігіне бергеннен кейінгі медициналық қамтамасыз ету мəселелеріне ерекше назар аударылады. Көлемді эмпирикалық материалдар, статистикалық деректер жəне əлеуметтанулық зерттеулер негізінде заңнамалық мақсаттар мен жазаны өтеудің нақты шарттары арасындағы жүйелік қайшылықтар анықталады. Түрме субмəдениетіне қарсы іс- қимыл, бас бостандығынан айыру орындарындағы діни экстремизмнің алдын алу мəселелері жəне камералық ұстауды енгізу перспективалары қарастырылады. Мақалада қылмыстың қайталануын азайту мақсатында заңнама мен құқық қолдану тəжірибесін жетілдіру бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар қамтылған

Аңдатпа: Адвокаттар арқылы халықаралық құқықтық көмекті көрсету стандарттарының сақталуы саласындағы басты мəселе – əр елдегі құқықтық реттеу мен тəжірибенің əркелкілігі, сондай-ақ халықаралық нормаларды ұлттық заңнамаларға жеткілікті енгізбеу. Бұл азаматтардың құқықтарын қорғау деңгейінің əртүрлі болуына, білікті құқықтық көмекке қолжетімділіктің шектелуіне жəне адвокаттардың кəсіби міндеттерін орындауда қиындықтар туындауына əкеледі. Қосымша мəселе ретінде кейбір адвокаттардың халықаралық құқықтық стандарттарды қолдануға жеткілікті дайын еместігі жəне құқықтық қызмет сапасын бақылаудың бірыңғай механизмдерінің жоқтығы аталады. Мақалада халықаралық құқықтық көмекті көрсету стандарттарын талдау, олардың ұлттық құқықтық жүйелерде іске асырылуындағы проблемаларды анықтау жəне адвокаттық қызмет сапасын қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіруге арналған ұсыныстарды əзірлеу мақсат етілген. Арнайы назар ұлттық нормаларды халықаралық құжаттармен үйлестіруге, адвокаттардың кəсіби дайындығын арттыруға жəне адвокаттық қызметтің тəуелсіздігін қамтамасыз етуге аударылады. Зерттеуде салыстырмалы, нормативтік-құқықтық, жүйелік жəне аналитикалық əдістер қолданылды, сондай-ақ халықаралық құжаттар (БҰҰ-ның құқық қорғаушы ретіндегі адвокаттардың рөлі туралы негізгі принциптері, Адвокаттардың мəртебесі жөніндегі Еуропалық харта, Еуропа Кеңесінің ұсынымдары) талданды. Бұл тəсілдер стандарттарды жан- жақты зерттеуге жəне олардың əртүрлі юрисдикцияларда қолданылуын бағалауға мүмкіндік береді. Талдау барысында негізгі проблемалар анықталды: ұлттық заңнамалардың халықаралық стандарттарға сəйкес еместігі, құқықтық көмектің сапасына бірыңғай критерийлердің жоқтығы, адвокаттардың тəуелсіздігінің жеткілікті қорғалмауы жəне азаматтардың білікті құқықтық көмекке теңсіз қолжетімділігі. Халықаралық талаптарды тиімді іске асыру үшін кешенді шаралар қажет екені анықталды, оның ішінде заңнаманы реформалау, адвокаттардың кəсіби дайындығын кеңейту жəне құқықтық қызмет сапасын тəуелсіз бағалау механизмдерін енгізу. Аталған мəселелерді шешу құқықтық көмек деңгейін біркелкі жоғары деңгейге көтеруге, адам құқықтарын қорғауды нығайтуға жəне азаматтардың құқықтық жүйеге сенімін арттыруға мүмкіндік береді. Халықаралық жəне ұлттық стандарттарды үйлестіру құқықтық мемлекетті дамытуға жəне əділ сот процесін қамтамасыз етудегі адвокатураның рөлін күшейтуге ықпал етеді

Аңдатпа: Терроризммен, сондай-ақ жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылардың заңсыз айналымымен байланысты қауіп-қатерлердің артуы сот-сараптамалық қызметті тиімді құқықтық реттеуді жəне халықаралық ынтымақтастықты, оның ішінде ЕАЭО мен ҰҚШҰ шеңберінде дамытуды талап етеді. Криминалистикалық ғылымның қалыптасуында ортақ тарихи негіздің болуына қарамастан, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының құқықтық жүйелерінде жарылғыш-техникалық сараптаманы процессуалдық жəне институционалдық регламенттеу бойынша əртүрлі тəсілдер қалыптасты. Бұл айырмашылықтар сараптамалық мекемелерді ұйымдастыру модельдерінде, нормативтік реттеудің деңгейінде жəне тараптардың процессуалдық кепілдіктерінің көлемінде көрініс табады, соның салдарынан жарылғыш құрылғыларды қолданумен байланысты істер бойынша сараптамалық қорытындыларды өзара тану мен бірлескен тергеп-тексеру жүргізуге кедергілер туындайды. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясында жарылғыш-техникалық сараптаманы тағайындау, жүргізу жəне бағалау тəртібін регламенттейтін нормативтікқұқықтық базаны кешенді салыстырмалы-құқықтық талдау, негізгі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау, сондай-ақ сот-сараптамалық қызметті құқықтық реттеуді үйлестіру перспективаларын айқындау. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық, формальды-заңи жəне жүйелік талдау əдістері қолданылды. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының қылмыстық- процестік заңнамасының нормалары, сот-сараптамалық қызмет туралы арнайы заңнама, сондай-ақ жарылғыш-техникалық сараптама жүргізуді регламенттейтін ведомстволық нормативтік құқықтық актілер талданды. Зерттеу нəтижесінде Ресей Федерациясындағы жарылғыш-техникалық сараптаманы құқықтық реттеу моделі институционалдық полицентрлікпен жəне «Ресей Федерациясындағы мемлекеттік сот-сараптамалық қызмет туралы» федералдық заңда бекітілген рамалық нормативтік тəсілмен сипатталатыны, сондай-ақ бірнеше ведомстволық сараптамалық жүйелердің (Əділет министрлігі, ІІМ, ФҚҚ) қатар жұмыс істейтіні анықталды. Ал Қазақстан Республикасының моделі институционалдық моноцентрлікке жəне жарылғыш-техникалық сараптама саласындағы кəсіби стандарттар арқылы жүзеге асырылатын неғұрлым егжей- тегжейлі нормативтік стандарттауға бейім. Сонымен қатар, сараптаманы тағайындау кезінде қорғау тарапының процессуалдық құқықтарында елеулі айырмашылықтар бар екені анықталды, бұл ретте Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі айқын көрінетін бəсекелестік кепілдіктерді көздейді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы алынған қорытындыларды ұлттық заңнаманы жетілдіруде жəне ЕАЭО мен ҰҚШҰ шеңберінде сот- сараптамалық қызметті үйлестіру тетіктерін əзірлеуде пайдалану мүмкіндігімен айқындалады

Аңдатпа: Экологиялық заңбұзушылықтардың кең көлемде орын алуы жəне қолданыстағы құқықтық жауапкершілік механизмдерінің жеткіліксіз тиімділігі Қазақстан Республикасында тұрақты табиғатты пайдалану үшін қауіп тудырады. 2021–2025 жылдардағы заңнамалық реформалар айыппұлдарды күшейтуді жəне табиғатты пайдаланушыларға қойылатын талаптарды қатаңдатуды қарастырғанына қарамастан, жауапкершіліктің фискалдық жəне компенсациялық функциялары арасындағы теңсіздік сақталады, ал айыппұлдардан алынған қаражат көбінесе қоршаған ортаны қалпына келтіруге жұмсалмайды. Қазақстан Республикасындағы экологиялық құқықбұзушылықтарға қатысты заңдық жауапкершілік институтын кешенді талдау, қолданыстағы құқықтық механизмдердің тиімділігін бағалау жəне олардың халықаралық стандарттарға сəйкес жетілдіру бойынша ұсыныстар əзірлеу. Зерттеуде формалды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық жəне жүйелік əдістер, сондай- ақ статистикалық деректер мен сот тəжірибесін талдау қолданылды. Арнайы назар 2021–2025 жылдардағы заңнамадағы өзгерістерге жəне ЕЭЫҰ елдерінің құқықтық тəжірибесіне аударылды, оның ішінде заңды тұлғалардың қылмыстық жауапкершілігін енгізу мəселесі. Қолданыстағы құқықтық механизмдер «қорлайтын төлейді» принципін толық жүзеге асыра алмайтыны анықталды. Жауапкершілікті күшейту шаралары ұсынылды: заңды тұлғалардың қылмыстық жауапкершілігін енгізу, тек жазалау шараларынан ынталандыруға көшу (ең жақсы қолжетімді технологияларды қолдану арқылы), құқықбұзушылықтарды цифрлық бақылау құралдарымен тіркеу жəне экологиялық айыппұлдардың мақсатты түрде қоршаған ортаны қорғау шараларына жұмсалуын заңнамалық бекіту. Бұл шараларды кешенді қолдану құқықтық жауапкершіліктің тиімділігін арттыруға жəне елдегі экологиялық қауіпсіздікті жақсартуға мүмкіндік береді

Аңдатпа: Осы жұмыста Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы құқықтық жүйелеріндегі жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды криминалистикалық зерттеудің теориялық, іс жүргізушілік жəне əдістемелік негіздеріне қатысты іргелі салыстырмалы- құқықтық талдау ұсынылған. Зерттеу екі мемлекеттің қылмыстық заңнамасын, жоғары соттардың нормативтік қаулыларын жəне ведомстволық нұсқаулықтарын жан-жақты зерделеуге негізделген. Ерекше назар қолдан жасалған жарылғыш құрылғылардың заңсыз айналымын саралау, объектілердің «жарылысқа жарамдылығы» критерийлерін айқындау, сондай-ақ мемлекеттік жəне жекеменшік сот сарапшыларының құзыреттерін ажырату мəселелеріндегі құқық қолдану тəжірибесіндегі айырмашылықтарға аударылған. Жұмыста жарылыс-техникалық сараптамаларды тағайындау мен жүргізудің алгоритмдері егжей-тегжейлі қарастырылып, тергеудегі типтік қателіктер талданады жəне мемлекетаралық ынтымақтастық шеңберінде сараптамалық əдістемелерді унификациялау жолдары ұсынылады. Зерттеудің өзектілігі еуразиялық кеңістікте трансұлттық терроризммен жəне қарудың заңсыз айналымымен күрес тəсілдерін үйлестіру қажеттілігімен айқындалады.

Аңдатпа: Мақалада Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінде адвокат-қорғаушының тергеу əрекеттеріне қатысу тактикасы талданады. Қорғаушының ұйымдастырушылық жəне құқықтық өкілеттіктері, тергеу органдарымен өзара іс-қимыл ерекшеліктері, сондай-ақ допрос, беттестіру сияқты процестік əрекеттерге дайындық тəртібі қарастырылады. Автор адвокаттың тергеу барысында процестік кепілдіктерді қамтамасыз ету, құқық бұзушылықтарды тіркеу, дəлелдемелердің объективтілігін бақылау жəне протоколдармен жұмыс істеу міндеттеріне баса назар аударады. Мақалада қорғаушының тактикалық шешімдерінің қылмыстық процестің əділдігі мен қорғау тиімділігіне əсер ететіні көрсетіледі. Қорытындыда досудебелік тергеу кезеңінде адвокаттың белсенді жəне кəсіби ұстанымы конституциялық қорғау құқығын қамтамасыз етудің маңызды факторы екені атап өтіледі.

Аңдатпа: Ұсынылып отырған іргелі зерттеу Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесі аясында күдіктілер мен айыпталушылар мəртебесінде қылмыстық қудалау орбитасына тартылған тұлғалардың процестік құқықтарын қамтамасыз ету тетіктерін кешенді теориялық- практикалық талдауға арналған. Қылмыстық сот төрелігінің үш буынды моделін кезең- кезеңімен енгізу, ұлттық заңнаманы реформалау жəне сот ісін жүргізуді жаппай цифрландыру жағдайында жеке адамның конституциялық кепілдіктерін бұлжытпай сақтау мəселелері құқықтық мемлекет құру үшін экзистенциалды маңызға ие болады. Мақалада білікті қорғауға құқықты іске асырудың негізгі жүйелік ақаулары мен коллизиялары, репрессивті бұлтартпау шараларын қолданудың шамадан тыс болуы, сондай-ақ əділ сот төрелігіне қол жеткізудегі кедергілер егжей-тегжейлі қарастырылады. Шекаралас мемлекеттердің (Ресей Федерациясының) процестік заңнамасындағы 2025–2026 жылдары күтілетін ауқымды өзгерістерге терең салыстырмалы-құқықтық талдау жасауға ерекше назар аударылады, бұл өңірлік құқықтық доктринаның дамуының стратегиялық векторларын анықтауға жəне озық тəжірибені Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне (ҚР ҚПК) имплементациялаудың ғылыми негізделген жолдарын ұсынуға мүмкіндік береді. Қылмыстық процесте декларативті емес, шынайы жарыспалылықты жəне тараптардың абсолютті тең құқылылығын қамтамасыз ету мақсатында процестік институттарды жетілдіру бойынша тұжырымдамалық, жүйелік ұсыныстар тұжырымдалған.

Аңдатпа: Қазақстан Республикасында цифрлық трансформация жағдайында жасанды интеллект технологиялары мемлекеттік басқаруда жəне жеке секторда кеңінен қолданылуда. Оларды пайдалану дербес деректерді ауқымды автоматтандырылған өңдеумен байланысты, бұл азаматтардың конституциялық құқықтарын іске асыруда қосымша құқықтық тəуекелдер туындатады. Қолданыстағы заңнама алгоритмдік шешім қабылдау мен профилирлеу ерекшеліктерін толық көлемде ескермейді. Жасанды интеллект технологияларын пайдалану кезінде дербес деректерді қорғаудың қолданыстағы құқықтық кепілдіктерін талдау жəне Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру бағыттарын айқындау. Зерттеуде нормативтік құқықтық актілерге формалды-құқықтық талдау, жүйелік тəсіл жəне құқықтық модельдеу элементтері қолданылды. Қолданыстағы нормативтік база дербес деректерді қорғаудың негізгі кепілдіктерін қалыптастыратыны анықталды, алайда автоматтандырылған шешім қабылдау мен алгоритмдік өңдеу жағдайында оны нақтылау қажеттілігі негізделді.

Аңдатпа: Сот жүйесіне цифрлық технологияларды енгізудің түйінді мəселесі технологиялық прогресс пен сот төрелігінің конституциялық принциптерінің бұлжымастығын қамтамасыз ету арасындағы теңгерімді сақтау қажеттілігі болып табылады. Айтарлықтай жетістіктерге қарамастан, цифрлық теңсіздік, заңнамалық реттеудің фрагменттілігі жəне процесс қатысушыларының дербес деректерінің киберқауіпсіздігін қамтамасыз ету тəуекелдері сақталуда. Мақаланың мақсаты Қазақстандағы сот қорғауының қолжетімділігіне цифрландырудың (электрондық сот төрелігінің) əсерін кешенді талдау, өзекті сын-қатерлерді анықтау жəне 2025– 2026 жылдардағы реформалар контекстінде нормативтік базаны жетілдіру бойынша ұсынымдар əзірлеу болып табылады. Зерттеуде жүйелік, салыстырмалы-құқықтық жəне болжамдық əдістер, сондай-ақ қолданыстағы цифрлық платформаларды («Сот кабинеті», ИИ-аналитика) жəне ҚР Цифрлық кодексін қоса алғанда, жаңа заңнамалық актілерді талдау қолданылады. Талдау барысында цифрландыру шалғай өңірлердің тұрғындары мен мүмкіндігі шектеулі жандар үшін сот төрелігіне қолжетімділікті айтарлықтай кеңейткені, сондай-ақ істерді бөлуді автоматтандыру жəне даусыз талаптар үшін жасанды интеллектті енгізу арқылы жүйенің ашықтығын арттырғаны анықталды. 2026 жылға қарай электрондық сот төрелігінің толыққанды экожүйесін қалыптастыру цифрлық ортада адам құқықтарының кепілдіктерін нығайту үшін бірыңғай заң қабылдауды немесе цифрлық процестер туралы нормаларды кодификациялауды талап ететіні дəлелденді.

Аңдатпа: Қазақстанда мемлекеттік басқарудың белсенді цифрландыру жағдайында электрондық үкіметті енгізу үшін тиімді құқықтық негізді құру ең маңызды міндет болып табылады. Бұл қауіпсіздік деңгейін, жеке деректерді қорғауды арттыру жəне мемлекеттік органдар арасында үйлестіруді жақсартуды талап етеді. Цифрлық технологияларда жылдам өзгерістерге байланысты электрондық қызметтер саласындағы құқықтық реттеу қоғам қажеттіліктеріне сəйкес болмай, мемлекеттік цифрлық инфрақұрылымның тиімді жұмыс істеуіне қауіп төндіреді. Қазақстандағы электрондық үкіметті реттейтін нормативтік құқықтық актілерді салыстырмалы құқықтық талдау жүргізу, цифрлық қызметтерді құқықтық реттеуде кездесетін негізгі мəселелерді анықтау жəне оларды шешу жолдарын ұсыну, қауіпсіз əрі тиімді құқықтық негізді қалыптастыруға бағытталған. Зерттеуде салыстырмалы-құқықтық, формальды-юридикалық жəне жүйелік талдау əдістері қолданылды. Электрондық қызметтер көрсетуге қатысты Қазақстан Республикасының негізгі нормативтік актілері, сондай-ақ халықаралық тəжірибелер талданды, олардың қатарында мемлекеттік қызметтер, цифрландыру жəне жеке деректерді қорғау заңдары бар. Зерттеу Қазақстандағы электрондық үкіметтің құқықтық базасы деректерді қорғау, электрондық қызметтерді стандартизациялау жəне мемлекеттік платформаларды бірыңғай цифрлық жүйеге интеграциялау саласында жетілдіруді қажет ететінін көрсетті. Жұмыстың практикалық маңызы құқықтық реттеуді жетілдіруге қатысты ұсыныстар əзірлеуде, бұл деректердің қауіпсіздігін жақсартуға, цифрландыру процесін жеделдетуге жəне азаматтарға мемлекеттік қызметтерді қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.