Аңдатпа: Платформалық жұмыспен қамтудың дамуы жəне алгоритмдік басқаруды енгізу қызметкердің дəстүрлі құқықтық мəртебесінің бұзылуына əкеледі. Платформалар өздерін ақпараттық делдал ретінде көрсете отырып, орындаушыларды тəуелсіз мердігерлер ретінде жіктейді, бұл еңбектің жаппай прекаризациясын (тұрақсыздығын), əлеуметтік кепілдіктерден айыруды жəне азаматтардың құқықтарын қорғаудағы құқықтық вакуумды тудырады. Платформалық жұмыспен қамту субъектілері мəртебесінің трансформациясын теориялық-құқықтық талдау жəне Еуропалық Одақтың озық тəжірибесін ескере отырып, Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын жаңғырту бойынша тұжырымдамалық ұсынымдар əзірлеу. Зерттеуде диалектикалық, жүйелік, формальды-заңдық жəне салыстырмалы-құқықтық əдістерді қамтитын кешенді əдіснамалық тəсіл қолданылды. Эмпирикалық базаны халықаралық актілер, соның ішінде 2024/2831 ЕО Директивасы, ХЕҰ (МОТ) жəне БҰҰ құжаттары құрады. Қазақстанда басым болып табылатын платформалық жұмыспен қамтуды реттеудің цивилистік моделі қатынастардың билік асимметриясын көрсетпейтіні жəне жалған өзін-өзі жұмыспен қамтуды заңдастыратыны дəлелденді. Алгоритмдік басқару жасырын жұмыс берушілік бақылаудың жаңа нысаны екендігі анықталды. «Қызметкер – тəуелсіз мердігер» қатаң дихотомиясынан бас тартудың сыни қажеттілігі негізделді. Еуропалық модельді ҚР Еңбек кодексіне имплементациялау ұсынылды: платформалық қызметкерлер үшін еңбек қатынастарының жоққа шығарылатын презумпциясын заңнамалық бекіту жəне алгоритмдік ашықтықтың қатаң нормаларын енгізу. Бұл шаралар цифрлық инновациялар мен лайықты еңбек құқықтарын қорғау арасындағы теңгерімді қамтамасыз етеді.

Аңдатпа: Өмірге қарсы қылмыстарды саралаудың негізгі мəселесі – жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасалған кісі өлтіруді қасақана кісі өлтіруден (соның ішінде кек алу немесе жанжал барысында жасалған) ажыратудың жүйелі күрделілігі болып табылады. Практикада кенеттен пайда болған күшті жан толқыны (физиологиялық аффект) мен əдеттегі эмоционалды қозу немесе алдын ала жоспарланған ниет арасындағы шекара көбінесе бұлыңғыр болады. Тергеу мен соттардың жəбірленушінің психотравмалық жағдайының ұзақтығын жəне триггерлік əрекеттерін бағалаудағы қателіктері аффект жағдайында əрекет еткен адамдарға негізсіз қатал жаза қолдануға немесе, керісінше, қасақана қылмыстар үшін жауаптылықты негізсіз жеңілдетуге əкеледі. Мақаланың мақсаты – аффект жағдайындағы кісі өлтіру критерийлеріне кешенді қылмыстық-құқықтық жəне психологиялық-криминалистикалық талдау жасау, оны аралас құрамдардан ажырату кезіндегі сот-тергеу практикасының дефектілерін анықтау, сондай-ақ кенеттен пайда болған күшті жан толқынын бағалаудың нормативтік критерийлерін жетілдіру бойынша ғылыми негізделген ұсынымдарды əзірлеу. Зерттеуде формальды-догматикалық (нормативтік), салыстырмалы-құқықтық, жүйелі- құрылымдық əдістер, сондай-ақ сот практикасы материалдары мен сот-психиатриялық жəне психологиялық сараптамалар қорытындыларын кешенді талдау қолданылады. Талдау барысында соттардың «кумулятивтік аффект» (ұзақ уақыт бойы үйдегі зорлық- зомбылық нəтижесінде жинақталған агрессия) феноменін жиі ескермей, мұндай əрекеттерді қасақана деп қате түсіндіретіні анықталды. Жауапкердің санасының дезориентациясы туралы мəлімдеген барлық жағдайларда кешенді сот психологиялық-психиатриялық сараптамасын міндетті түрде тағайындау қажеттілігі негізделді. Тəжірибелік маңыздылығы өмірге қарсы зорлық-зомбылық қылмыстарын саралау кезінде сот қателіктерін барынша азайту болып табылады.

Аңдатпа: Тұлғаға қарсы зорлық-зомбылық қылмыстарын саралаудағы құқық қолданудың негізгі мəселесі – қинауды аралас құрамдардан: жүйелі түрде ұрып-соғудан жəне денсаулыққа қасақана жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруден ажырату критерийлерінің бұлыңғырлығы болып табылады. Тұрмыстық зорлық-зомбылықты декриминализациялауға немесе қайта криминализациялауға бағытталған қылмыстық заңнамадағы өзгерістер құқықтық коллизияларды тудырды. Практикада тергеу органдары жəбірленушінің психикалық жəне физикалық зардаптарының жүйелі сипатын ескермей, дəлелдеуі қиын «Қинау» бабын неғұрлым қарапайым құрамдармен (ұрып-соғу) жиі ауыстырады. Жəне керісінше, денсаулыққа зиян келтірген біржолғы жанжалдар қате түрде қинау ретінде түсіндіріліп, жазаның əділдік принципінің бұзылуына əкеледі. Мақаланың мақсаты – «Қинау» бабы диспозициясына кешенді қылмыстық-құқықтық талдау жасау, оны ұрып-соғу мен денсаулыққа зиян келтіруден ажыратудың материалдық жəне психологиялық критерийлерін анықтау, сондай-ақ сот-тергеу органдары үшін жүйелі зорлық- зомбылықты саралау бойынша нақты əдістемелік ұсынымдар əзірлеу. Жұмыста формальды-догматикалық əдіс (қылмыстық заңды талдау), салыстырмалы- құқықтық əдіс, жүйелі-құрылымдық тəсіл, сондай-ақ сот практикасы материалдарын жəне сот- медициналық жəне психологиялық сараптамалар қорытындыларын контент-талдау қолданылды. Зерттеу барысында қинаудың негізгі маркері əрекеттердің жиілігі ғана емес, сонымен бірге ерекше мақсат – терең психикалық зардаптар келтіру жəне жəбірленушіні бақылауда ұстау екендігі дəлелденді. «Жүйелілікті» есептеудің авторлық алгоритмі ұсынылды. Қинау кезіндегі моральдық зиянды тіркеу үшін міндетті түрде сот-психологиялық сараптамасын жүргізу қажеттілігі негізделді. Маңыздылығы тергеу қателіктерін болдырмауға жəне тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын құқықтық қорғау деңгейін арттыруға мүмкіндік беретін ұсынымдарды əзірлеуде жатыр.