Аңдатпа: Қазақстанда, əсіресе индустрияландырылған өңірлерде, əлеуметтік теңсіздік пен аймақтық дамудағы диспропорциялар тереңдеп жатқан жағдайда əлеуметтік осал топтардың экономикаға тартылу деңгейі төмен күйінде қалып отыр. Инклюзияға жүйелі көзқарастың болмауы адами капиталдың орнықты өсудің ресурсы ретіндегі əлеуетін шектейді. Жұмыспен қамтуға жəрдемдесу, микрокаржыландыру жəне инклюзивті білім беру бастамаларын қамтитын бірқатар қолдау шаралары бар болғанымен, олар көбінесе үзік-үзік сипатта жүзеге асырылады жəне əлеуметтік-экономикалық даму стратегияларына енгізілмеген. Бұл олардың тиімділігін төмендетіп, тұрақты инклюзивтік институттардың қалыптасуын тежейді. Сонымен қатар, институционалдық, инфрақұрылымдық жəне цифрлық кедергілер əйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар жəне ауыл тұрғындары сияқты осал топтардың экономикаға толыққанды қатысуына тосқауыл болып отыр. Мұндай кедергілер құрылымдық теңсіздіктерді күшейтіп, əлеуметтік шеттетудің ұдайы өндірілуіне ықпал етеді. Мұндай жағдайда инклюзияны əлеуметтік көмек емес, еңбек жəне кəсіпкерлік əлеуетті кеңейтуге, ішкі сұранысты арттыруға жəне өңірлік экономиканың теңгерімді дамуын қамтамасыз етуге бағытталған инвестициялық стратегия ретінде қайта қарау қажет. Зерттеудің негізгі мақсаты – экономикалық инклюзияны өңірдің орнықты əлеуметтік- экономикалық дамуының стратегиясы ретінде қарастыру мүмкіндігін айқындау. Зерттеу барысында ресми құжаттарды талдау мен SWOT-талдау əдістеріне негізделген сандық жəне сапалық тəсілдер қолданылды. Осал топтардың аймақ экономикасына қатысуына кедергі келтіретін институционалдық, инфрақұрылымдық, нормативтік жəне əлеуметтік тосқауылдар зерттелді. Негізгі инфрақұрылым мен қолдау бағдарламаларының болуына қарамастан, инклюзивті дамуға басты кедергілер ретінде саясаттың фрагментарлығы, ведомствоаралық үйлестірудің əлсіздігі, цифрлық жəне білім беру теңсіздігі анықталды. Инклюзивті кəсіпкерлік, цифрлық жұмыспен қамту жəне адами капиталды дамыту арқылы экономикалық белсенді емес халықты тарту өңірлік өсудің маңызды көзіне айнала алады. Компенсациялық сипаттағы қолдаудан өңірлік жоспарлауға инклюзияны стратегиялық түрде біріктіруге көшу ұсынылады.

Аңдатпа: Ауыл халқының үлесі жоғары болғанына жəне агроөнеркəсіптік кешеннің əлеуметтік маңызы зор болғанына қарамастан, ауылдық аумақтардың экономикалық өсімге қосқан үлесі шектеулі болып отыр. Негізгі қиындықтар еңбек өнімділігінің төмендігімен, қайта өңдеудің жеткіліксіздігімен жəне жастардың қалаға көшуімен байланысты. Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ауылдық аумақтардың рөлін талдау, олардың жұмыспен қамтуға, ЖІӨ құрылымына, азық-түлік қауіпсіздігіне жəне энергетикалық ауысуға əсерін анықтау. Ресми макроэкономикалық статистикалық деректер (Дүниежүзілік банк, ҚР Ұлттық статистика бюросы), жұмыспен қамту мен ЖІӨ динамикасын салыстырмалы талдау, сондай-ақ «жасыл» экономика мен агроинновациялар бойынша жарияланымдарды шолу қолданылды. Талдау Қазақстан ЖІӨ-дегі ауыл шаруашылығы үлесінің азайғанын көрсетті (2015 жылы 4,7 %-дан 2024 жылы 3,9 %-ға дейін), алайда халықтың шамамен 42 %-ы ауылдық жерлерде тұрады, ал агросектордағы жұмыспен қамту 12 %-дан жоғары деңгейде сақталуда. Бұл ауылдық аумақтар жұмыспен қамтуды, азық-түлік қауіпсіздігін жəне «жасыл» энергетиканың болашағын қамтамасыз ететін тұрақтылықтың маңызды драйвері екенін дəлелдейді. Олардың дамуы экономиканы əртараптандыру жəне əлеуметтік теңсіздікті азайту үшін стратегиялық маңызға ие.

Аңдатпа: Мақалада экономиканы цифрландыру жағдайында кəсіби білім беру жүйесі мен өнеркəсіптік сектордың кадрларға деген сұранысы арасындағы сапалық сəйкессіздік мəселесі қарастырылады. Зерттеудің нысаны ретінде Қазақстан Республикасының негізгі индустриялық өңірлерінің бірі — Павлодар облысы алынған. Кəсіптік жəне жоғары оқу орындарының түлектерінің цифрлық, кəсіби, бейімделгіш жəне мінез-құлықтық құзыреттеріне талдау жасау негізінде кадрларды даярлау мен жұмыс берушілердің күтілімдері арасындағы алшақтықты білдіретін тұрақты құзыреттілік тапшылығы анықталды. Зерттеу барысында сараптамалық сауалнама, бос жұмыс орындарын талдау, білім беру бағдарламаларына контенттік талдау, сондай-ақ жұмыс берушілер тарапынан құзыреттер деңгейіне салыстырмалы баға беру əдістері қолданылды. Нəтижесінде цифрлық жəне практикалық дағдыларда, сондай-ақ өзгерістерге бейімделу үшін маңызды мінез-құлықтық қабілеттерде ең үлкен тапшылық анықталды. Құзыреттілік алшақтықты жоюға арналған құрылымдық-функционалдық модель ұсынылып, дуалды оқытуды дамыту, жұмыс берушілерді оқу бағдарламаларын əзірлеуге тарту жəне өндірістік оқу полигондарын құру бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Мақалада шағын бизнес пен кəсіпкерлік үшін нарықтық бағаны қалыптастырудың жаңа тəсілі ұсынылған. Бағаның шығындық теориясы мен еңбек құны теориясының бастапқы негіздері зерттелді. Еңбек құны теориясын түрлендіру оңтайлы бағаны анықтауға мүмкіндік берді. Қаржылық тұрақтылық пен нарықтағы белгісіздік кезеңінде баға белгілеу механизмін ұсыну. Зерттеу баға саясатын, стратегиясын жəне əдістерін қолдануды бағалауға мүмкіндік береді. Қоғамдық маңызы бар шығындарды жеке санатқа бөлу мемлекетке реттелетін бағалар мен нормативтердің қалыптасуына бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. Бизнестің өзі де белгісіздік кезеңінде мемлекеттік реттелетін бағаларды қолдануға мүдделі. Ұсынылған формулалар мен есептеулер нарықтық жағдайда баға қалыптасуының ерекшелігін ашады Инфляция жəне РФ Орталық банкінің негізгі мөлшерлемесі көрсеткіштерін пайдалану арқылы белгісіздік тəуекелдері азаяды. Зерттеуде жалпы ғылыми əдістер, құрылымдық жəне логикалық талдау қолданылды. Теориялық жəне əдістемелік негізді қазіргі заманғы ғалымдардың еңбектері мен қолданыстағы нормативтік-құқықтық құжаттар құрайды. Зерттеу нəтижелері нарықтық қатынастар мен белгісіздік жағдайында баға қалыптастыруды басқаруда жеке кəсіпкерлер мен ұйымдарға арналған

Аңдатпа: Бүгінгі жеделдетілген цифрландыру жəне жаһандық бəсеке жағдайында зияткерлік меншік компаниялар үшін тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз етудің негізгі факторы болып табылады. Бұл мақалада зияткерлік меншіктің еуропалық кəсіпорындардың экономикалық көрсеткіштеріне əсерін бағалау берілген. Зерттеу жаһандық бəсекелестік пен жедел цифрландыру жағдайында зияткерлік меншікті пайдаланудың еуропалық компаниялардың экономикалық көрсеткіштеріне əсерін зерттейді. Еуропа экономикасының негізін құрайтын ірі корпорацияларға да, шағын жəне орта кəсіпорындарға да көңіл бөлінеді. Компаниялардың қаржылық жəне операциялық көрсеткіштерінің олардың тіркелген зияткерлік меншік құқықтарына, соның ішінде патенттерге, сауда белгілеріне жəне өнеркəсіптік үлгілерге тəуелділік дəрежесін анықтау. Еуропалық патенттік кеңсе мен Еуропалық Одақтың зияткерлік меншік бюросының статистикалық деректерін талдауға негізделген. Іріктеме ЕО-ның 27 елінен 119 000-нан астам компанияны қамтыды. Қолданылған əдістер салыстырмалы талдауды, корреляциялық талдауды жəне зияткерлік меншікті қорғау жүйесіне қатысу деңгейі əртүрлі компаниялар топтары арасындағы айырмашылықтарды бағалауды қамтиды. Зерттеудің негізгі нəтижелері зияткерлік меншікке ие компаниялар экономикалық тиімділіктің жоғары деңгейін көрсететінін көрсетеді. Мұндай ұйымдардағы бір қызметкердің кірісі зияткерлік меншік құқығы жоқ фирмалардың табысынан 41 пайызға асып түседі. Шағын жəне орта кəсіпкерлік үшін бұл өсім 44 пайызға, ал ірі компаниялар үшін 16 пайызға жетеді. Жан-жақты зияткерлік меншік портфолиосы бар компаниялар жұмыспен қамтудың, өнімділіктің жəне бəсекеге қабілеттіліктің жоғары деңгейін көрсетеді. Еуропаның инновациялық экономикасын қалыптастыру үшін зияткерлік меншіктің стратегиялық маңыздылығын растайды. Шағын жəне орта кəсіпкерлікті зияткерлік меншікті қорғау жүйелерін пайдалануға белсенді тарту, сондай-ақ осы саладағы мемлекеттік жəне институционалдық қолдау тетіктерін жетілдіру қажеттілігіне ерекше назар аударылады.

Аңдатпа: Бұл мақаланың мақсаты осы жаңа экономика саласының негізін қалаушы əкесі болған экономист Альберт Отто Хиршманның идеяларының дамуының қысқаша өмірбаяндық есебі арқылы поссибилистская экономика компаниясының шығу тегін сипаттау болып табылады. Сондай-ақ оқырманға Хиршман жұмыс істеген жəне өз идеяларын дамытқан тарихи контексттің сипаттамасы ұсынылады Мүмкіншіл экономика қалай болғанын жəне «поссибилистская экономика» əдісі қандай екенін сипаттаңыз. Зерттеулер А.О. Хиршман жазған көптеген кітаптар мен мақалаларды зерттеуге де, осы мақала авторлары Хиршманның өзімен жəне Лука Мельтолесимен (итальян экономисі жəне тарихшысы) жүргізген зерттеулер мен жұмыстардың тікелей тəжірибесіне де негізделген, соңғысы Хиршманның əлемдегі ең ұлы коллабораторы жəне дивульгері болып есептелді. Зерттеулер - поссибилистская экономика мүмкіндіктер моделінің негіздеріне кіріспе.

Аңдатпа: Қазіргі қоғам діни жəне діни-саяси экстремизмнің күшейіп келе жатқан қатерімен бетпе-бет келіп отыр. Бұл құбылыс сана радикалдануынан, зорлық-зомбылықтан, мемлекеттің зайырлы негіздерінің бұзылуынан жəне конфессияаралық шиеленістің артуынан көрініс табуда. Қарсы іс-қимылдың құқықтық жəне институционалдық тетіктері болғанына қарамастан, экстремизмнің трансұлттық сипаты, оны таратушылардың идеологиялық икемділігі жəне діни қызмет ретінде бүркемеленуі жағдайды күрделендіреді. Əсіресе, діни экстремизм мен діни- саяси экстремизм ұғымдарының ара-жігін нақты ажырату – алдын алу жəне қарсы əрекет шараларын тиімді жүргізу үшін маңызды. Діни жəне діни-саяси экстремизмнің мəні мен ерекшеліктерін ашу, олардың негізгі белгілері мен пайда болу себептерін анықтау, сондай-ақ мемлекет, қоғам жəне діни ұйымдар тарапынан күресудің кешенді тəсілдерін ұсыну. Зерттеу барысында жүйелі, салыстырмалы-құқықтық, социологиялық жəне саяси талдау əдістері қолданылды. Нормативтік-құқықтық актілер, халықаралық келісімдер, сарапшылар пікірлері жəне экстремизм көріністері мен оған қарсы іс-шаралардың нақты елдерде жүзеге асырылуы талданды. Діни-саяси экстремизм – діни ұрандармен бүркемеленіп, мемлекеттің конституциялық құрылымына қауіп төндіретін заңсыз саяси күрестің ерекше түрі екені анықталды. Діни жəне діни-саяси экстремизмнің айырмашылықтары, оларды араластырудан туындайтын құқықтық жəне əлеуметтік қауіптер көрсетілді. Заңнаманы жетілдіру, алдын алу жұмыстары мен ағартушылық қызметті күшейту, сондай-ақ діни көшбасшылар мен азаматтық қоғам институттарының рөлін арттыру бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қазақстанда «Дербес деректер жəне оларды қорғау туралы» Заңды қоса алғанда, дербес деректерді қорғауға арналған арнайы заңнама болғанына қарамастан, құқық қолдану тəжірибесі жеткіліксіз əрі жүйесіз болып отыр. Деректерді өңдеудің заңдылығына қатысты нақты өлшемдердің болмауы, субъектінің келісіміне қойылатын талаптардың əлсіз реттелуі, сондай-ақ халық пен бизнес өкілдерінің жеткіліксіз хабардар болуы азаматтардың құпиялық құқықтарының жаппай бұзылуына əкеп соғады. Атап айтқанда, деректерді шағын жəне орта бизнес субъектілері тарапынан өңдеу кезінде, сондай-ақ азаматтардың мемлекеттік жəне жекеменшік құрылымдармен өзара іс-қимылы барысында елеулі проблемалар туындайды. Қазақстанда дербес деректерге қатысты құқықтық реттеу мен сот практикасының қазіргі жай-күйін талдау, заңнамалық нормалардың халықаралық стандарттарға, əсіресе GDPR- ға сəйкессіздігін, негізгі олқылықтарын анықтау жəне құқық қолдану тəжірибесін, сондай-ақ заңнаманы жетілдіру бағыттарын ұсыну. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық, нормативтік-құқықтық, эмпирикалық (сот істерін талдау) жəне жүйелі тəсілдер қолданылды. Қазақстан ұлттық заңнамасы мен еуропалық заңнама (GDPR қоса алғанда) арасында салыстырмалы талдау жүргізілді, нақты тəжірибелік істерге баса назар аударылды. Қазақстанда дербес деректер субъектісінің келісімі нысаны мен мазмұнына қойылатын нақты талаптардың жоқтығы, азаматтарды деректерді өңдеу мақсаттары мен тəсілдері туралы хабардар ету тетігінің қамтамасыз етілмегені анықталды. Деректерді минимизациялау, мақсатты шектеу жəне ашықтық қағидаттарына қатысты халықаралық стандарттармен елеулі алшақтықтар бар. Талдауға алынған сот істері деректер операторларының құқықтық мəдениетінің төмен деңгейін жəне уəкілетті органдардың бақылау функцияларын іске асыруда əлсіздігін көрсетті. Заңнаманы халықаралық нормаларға сəйкестендіру, бақылаушы органдардың институционалдық рөлін күшейту жəне дербес деректер субъектілерінің құқықтық санасын арттыру бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қазақстандағы миграцияның маңызы артып келеді, бұл тиімді құқықтық реттеуді қажет етеді. Қолданыстағы нормативтік-құқықтық база миграцияның көптеген аспектілерін қамтиды, алайда мигранттардың құқықтарын қамтамасыз ету, əлеуметтік интеграция жəне мемлекеттің мүдделерін теңестіру мəселелері əлі де өзекті. Кешенді əрі қазіргі заман талаптарына сай реттеудің жоқтығы құқықтық белгісіздік пен əлеуметтік тəуекелдерді тудырады. Қазақстандағы миграцияны құқықтық реттеудің аспектілерін кешенді талдау жүргізу, мигранттардың құқықтары, əлеуметтік интеграция механизмдері жəне мемлекеттік миграциялық саясаттың рөлін айқындау. Заңнамадағы олқылықтарды анықтап, халықаралық стандарттар мен ұлттық мүдделерге сəйкес жетілдіру бағыттарын ұсыну. Зерттеуде формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық жəне жүйелі тəсілдер қолданылып, халықаралық шарттар, ұлттық заңнама жəне миграциялық құқықтың орындалу практикасы талданды. Қазақстандағы миграцияны құқықтық реттеу кең нормативтік базаға ие болғанымен, мигранттардың құқықтарының жеткіліксіз қорғалуына, əлеуметтік интеграцияның шектеулі болуына жəне мемлекеттік органдар арасындағы үйлестірудің əлсіздігіне қатысты мəселелер бар. Миграциялық ағындарды бақылау мен мигранттарды қолдауда теңгерімді қамтамасыз етуде мемлекеттік саясаттың, оның ішінде аймақтық бастамалардың маңызды рөлі атап өтілді. Заңнаманы жетілдіру, əлеуметтік бейімдеуді күшейту жəне миграциялық процестерді кешенді мониторингтеу бойынша ұсыныстар берілді.

Аңдатпа: Қоғамның цифрлық трансформациясы кəмелетке толмағандардың онлайн кеңістікте белсенді қатысуымен бірге жүреді, бұл азаматтық құқықтық реттеу үшін жаңа сын-қатерлер тудырады. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде кəмелетке толмағандардың құқық қабілеті мен əрекет қабілеті туралы жалпы нормалар болса да, олар цифрлық ортаның нақты жағдайларына бейімделмеген. Атап айтқанда, кəмелетке толмағандардың электронды мəмілелер жасау, олардың жеке деректерін өңдеу, цифрлық платформаларда қатысу жəне желідегі əрекеттері үшін жауапкершілік мəселелері реттелмеген. Арнайы реттеудің жоқтығы құқықтық белгісіздік пен баланың құқықтарының бұзылу қаупін тудырады. Кəмелетке толмағандардың цифрлық ортадағы құқықтық мəртебесін азаматтық құқық қабілеті мен əрекет қабілеті тұрғысынан кешенді талдау жүргізу, негізгі құқықтық қайшылықтар мен олқылықтарды анықтау, сондай-ақ баланың құқықтарын қорғау бойынша халықаралық стандарттарды ескере отырып нормативтік базаны жетілдіру жөнінде ұсыныстар əзірлеу. Зерттеуде формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық жəне эмпирикалық əдістер, сондай-ақ жүйелік тəсіл қолданылды. Қазақстан Республикасының заңнамасы, сот практикасы жəне Бала құқықтары туралы Конвенция мен ЮНИСЕФ ұсыныстары талданды. Қазақстанның қолданыстағы азаматтық заңнамасы цифрлық құқықтық қатынастардың ерекшеліктерін, əсіресе кəмелетке толмағандардың қатысуын ескеріп жасалмағаны анықталды. Кəмелетке толмағандардың заңды күшке ие цифрлық əрекеттерін жүзеге асыру шарттары (мысалы, онлайн қызметтерге тіркелу, электронды сатып алулар, цифрлық контент жасау) нақты реттелмеген. Жеке деректерді өңдеуге баланың келісімін манипуляциялау қаупі бар құқық бұзушылықтар анықталды. Кəмелетке толмағандардың цифрлық ортадағы мəртебесін заңнамалық нақтылау жəне балалар мен ата-аналар арасында құқықтық мəдениет пен цифрлық сауаттылықты қалыптастыру бойынша ұсыныстар берілді.