Аңдатпа: Ауыл халқының үлесі жоғары болғанына жəне агроөнеркəсіптік кешеннің əлеуметтік маңызы зор болғанына қарамастан, ауылдық аумақтардың экономикалық өсімге қосқан үлесі шектеулі болып отыр. Негізгі қиындықтар еңбек өнімділігінің төмендігімен, қайта өңдеудің жеткіліксіздігімен жəне жастардың қалаға көшуімен байланысты. Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ауылдық аумақтардың рөлін талдау, олардың жұмыспен қамтуға, ЖІӨ құрылымына, азық-түлік қауіпсіздігіне жəне энергетикалық ауысуға əсерін анықтау. Ресми макроэкономикалық статистикалық деректер (Дүниежүзілік банк, ҚР Ұлттық статистика бюросы), жұмыспен қамту мен ЖІӨ динамикасын салыстырмалы талдау, сондай-ақ «жасыл» экономика мен агроинновациялар бойынша жарияланымдарды шолу қолданылды. Талдау Қазақстан ЖІӨ-дегі ауыл шаруашылығы үлесінің азайғанын көрсетті (2015 жылы 4,7 %-дан 2024 жылы 3,9 %-ға дейін), алайда халықтың шамамен 42 %-ы ауылдық жерлерде тұрады, ал агросектордағы жұмыспен қамту 12 %-дан жоғары деңгейде сақталуда. Бұл ауылдық аумақтар жұмыспен қамтуды, азық-түлік қауіпсіздігін жəне «жасыл» энергетиканың болашағын қамтамасыз ететін тұрақтылықтың маңызды драйвері екенін дəлелдейді. Олардың дамуы экономиканы əртараптандыру жəне əлеуметтік теңсіздікті азайту үшін стратегиялық маңызға ие.

Аңдатпа: Қазақстанда, əсіресе индустрияландырылған өңірлерде, əлеуметтік теңсіздік пен аймақтық дамудағы диспропорциялар тереңдеп жатқан жағдайда əлеуметтік осал топтардың экономикаға тартылу деңгейі төмен күйінде қалып отыр. Инклюзияға жүйелі көзқарастың болмауы адами капиталдың орнықты өсудің ресурсы ретіндегі əлеуетін шектейді. Жұмыспен қамтуға жəрдемдесу, микрокаржыландыру жəне инклюзивті білім беру бастамаларын қамтитын бірқатар қолдау шаралары бар болғанымен, олар көбінесе үзік-үзік сипатта жүзеге асырылады жəне əлеуметтік-экономикалық даму стратегияларына енгізілмеген. Бұл олардың тиімділігін төмендетіп, тұрақты инклюзивтік институттардың қалыптасуын тежейді. Сонымен қатар, институционалдық, инфрақұрылымдық жəне цифрлық кедергілер əйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар жəне ауыл тұрғындары сияқты осал топтардың экономикаға толыққанды қатысуына тосқауыл болып отыр. Мұндай кедергілер құрылымдық теңсіздіктерді күшейтіп, əлеуметтік шеттетудің ұдайы өндірілуіне ықпал етеді. Мұндай жағдайда инклюзияны əлеуметтік көмек емес, еңбек жəне кəсіпкерлік əлеуетті кеңейтуге, ішкі сұранысты арттыруға жəне өңірлік экономиканың теңгерімді дамуын қамтамасыз етуге бағытталған инвестициялық стратегия ретінде қайта қарау қажет. Зерттеудің негізгі мақсаты – экономикалық инклюзияны өңірдің орнықты əлеуметтік- экономикалық дамуының стратегиясы ретінде қарастыру мүмкіндігін айқындау. Зерттеу барысында ресми құжаттарды талдау мен SWOT-талдау əдістеріне негізделген сандық жəне сапалық тəсілдер қолданылды. Осал топтардың аймақ экономикасына қатысуына кедергі келтіретін институционалдық, инфрақұрылымдық, нормативтік жəне əлеуметтік тосқауылдар зерттелді. Негізгі инфрақұрылым мен қолдау бағдарламаларының болуына қарамастан, инклюзивті дамуға басты кедергілер ретінде саясаттың фрагментарлығы, ведомствоаралық үйлестірудің əлсіздігі, цифрлық жəне білім беру теңсіздігі анықталды. Инклюзивті кəсіпкерлік, цифрлық жұмыспен қамту жəне адами капиталды дамыту арқылы экономикалық белсенді емес халықты тарту өңірлік өсудің маңызды көзіне айнала алады. Компенсациялық сипаттағы қолдаудан өңірлік жоспарлауға инклюзияны стратегиялық түрде біріктіруге көшу ұсынылады.

Аңдатпа: Бұл мақаланың мақсаты – экономикалық психологияның экономикалық таңдаулар мен шешімдер мен жеке экономикалық мінез-құлық туралы теориялық дамуымен байланысты зерттеу жəне зерттеу пəнін таныстыру. Экономикалық психология пəнінің экономикалық таңдаулар мен шешімдерге қатысты дүниеге келуі мен негізгі сипаттамаларын сипаттаңыз. Сонымен қатар, біз экономика мен психология арасындағы күрделі жəне күрделі байланыс туралы дəлелдер ұсынғымыз келеді, себебі психология мен экономика компаниялар мен жеке тұлғалардың таңдаулары мен шешімдерін зерттеуде өте əртүрлі тəсілдерге ие. Бұл зерттеуді дамытуда негізгі əдіс – дедуктивті жəне индуктивті, яғни классикалық зерттеу құралдарын қолдану. Келесі бағыт – экономикалық психология саласы дамыған тарихи контексте негізделген талдау. Зерттеу көптеген кітаптар мен мақалаларды талдау мен зерттеуге негізделген. Зерттеу экономикалық психологияның негіздеріне кіріспе болып табылады.

Аңдатпа: Орнықты дамуға жаһандық көшу жəне əлемдік экономиканың «жасыл» трансформациясы жағдайында Қазақстан көміртегі ізін азайтуға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға жəне өндірістің экологиялық тиімділігін арттыруға бағытталған Жасыл экономика қағидаттарын белсенді түрде енгізуде. Сонымен қатар, мұндай өзгерістер еңбек нарығындағы терең құрылымдық өзгерістермен қатар жүреді, соның ішінде дəстүрлі көміртекті көп қажет ететін секторлар мен экологиялық бағдарланған салалар арасында жұмыс орындарын қайта бөлу, кəсіби құзыреттілікке қойылатын талаптардың өсуі жəне жұмыспен қамтудың жаңа түрлерінің пайда болуы. Бұл процестер жұмыспен қамту жүйесін, білім беру инфрақұрылымын, қайта даярлау бағдарламаларын жəне əлеуметтік қолдауды кешенді бейімдеуді талап етеді. Атап айтқанда, халықтың осал топтарын – жастарды, əйелдерді, ауыл тұрғындарын – жаңа «жасыл» секторларға тарту ерекше маңызға ие, бұл əлеуметтік инклюзияны кеңейтуге жəне аумақтық жəне демографиялық теңгерімсіздіктерді төмендетуге ықпал етеді. Осылайша, экологиялық, технологиялық жəне əлеуметтік факторларды ескере отырып, еңбек нарығын трансформациялау орнықты экономикалық өсуді қамтамасыз етудің, инклюзивті жəне бейімделген еңбек нарығын қалыптастырудың, сондай-ақ Қазақстанның жасыл жəне орнықты экономика моделіне табысты көшуінің негізгі шарты болып табылады. Мақсаты: зерттеудің негізгі мақсаты Қазақстан Республикасындағы жасыл экономиканың дамуының еңбек нарығының трансформациясына жəне əлеуметтік инклюзия процестеріне əсерін талдау, сондай-ақ тұрақты даму жағдайында жаңа жұмыс орындарын жəне кəсіби құзыреттерді қалыптастырудың негізгі бағыттарын анықтау болып табылады. Зерттеу барысында жаңа «жасыл» жұмыс орындарын қалыптастыруды, жұмыспен қамту құрылымын өзгертуді жəне кəсіби құзыреттерге қойылатын талаптардың өсуін қоса алғанда, жасыл экономиканы дамыту жағдайында Қазақстанның еңбек нарығын трансформациялаудың негізгі тенденциялары анықталды. Жасыл экономиканың рөлі жастарды, əйелдерді жəне халықтың басқа да осал топтарын экономиканың жаңа секторларына тарту есебінен əлеуметтік инклюзияны кеңейту факторы ретінде негізделген. Нəтижелердің практикалық маңыздылығы оларды жұмыспен қамту, білім беру жəне тұрақты даму саласындағы мемлекеттік саясатты əзірлеу кезінде, сондай-ақ білім беру бағдарламалары мен еңбек нарығын белсенді қолдау шараларын түзету кезінде пайдалану мүмкіндігінде жатыр.

Аңдатпа: Қазақстанның ауылдық аумақтары айтарлықтай ресурстық əлеуетке ие болғанына қарамастан, олардың тұрақты экономикалық өсуге қосатын үлесі инфрақұрылымның тозуы, технологиялық артта қалушылық, ауыл халқы санының азаюы жəне инвестициялық белсенділіктің жеткіліксіздігі салдарынан шектеулі болып отыр. Бұл факторлар агроөнеркəсіптік кешеннің дамуына құрылымдық кедергілер тудырып, өңірлер арасындағы теңсіздікті күшейтеді. Зерттеуде ауылдық аумақтардың Қазақстан экономикасының тұрақты өсуін қамтамасыз етудегі детерминант ретіндегі рөлі қарастырылып, 2015–2024 жылдар аралығындағы аграрлық сектордың негізгі макроэкономикалық үрдістері айқындалады жəне ауыл шаруашылығының бəсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған мемлекеттік қолдаудың тиімді бағыттары белгіленеді. Зерттеу барысында салыстырмалы жəне статистикалық талдау, графикалық модельдеу, құрылымдық-функционалдық жəне жүйелік тəсілдер қолданылды. Ауыл халқының саны, АӨК-тегі инвестициялар, аграрлық сектордың ЖІӨ-дегі үлесі жəне ауылдық аумақтардың экономикаға қосқан үлесі бойынша жинақталған макроэкономикалық деректер пайдаланылды. Зерттеу нəтижелері ауыл халқы санының азаюына қарамастан ауылдық аумақтардың ЖІӨ-ге қосқан үлесі мен АӨК үлесінің тұрақты өсу үрдісіне ие екенін көрсетті. Бұл жағдай еңбек өнімділігінің артуы, технологияландыру жəне инвестициялардың ұлғаюымен байланысты. Инвестициялар ауыл шаруашылығының құрылымдық жаңғыруының негізгі драйвері болып табылатыны, олардың тиімділікті арттыру, логистикалық инфрақұрылымды дамыту жəне инновацияларды енгізу арқылы жинақтаушы əсер беретіні дəлелденді. Ауылдық аумақтарды дамытудың негізгі кедергілері анықталып, азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға, кооперацияны дамытуға, цифрландыруға жəне өңірлік экономиканың тұрақтылығын арттыруға бағытталған мемлекеттік қолдау шаралары ұсынылды. Алынған нəтижелер ауылдық аумақтардың Қазақстанның ұзақ мерзімді экономикалық өсуін қамтамасыз етудегі стратегиялық маңызын растайды.

Аңдатпа: Қазіргі кездегі кəсіпорындар жоғары белгісіздік жағдайында жұмыс істейді, мұнда қауіп-қатерлердің пайда болуын болжаудың қиындығы айтарлықтай шығындарға, тұрақсыздық аймағына өтуге жəне банкроттыққа əкелуі мүмкін. Басты міндет – басқарудың реактивті түрінен проактивті (алдын алу) түріне көшу қажеттілігі болып табылады, өйткені ішкі жəне сыртқы орта факторларының теріс əсері бизнесті дамытудың ұзақ мерзімді перспективаларына тікелей нұқсан келтіреді. Кəсіпорынның үздіксіз жұмысын жəне ұзақ мерзімді перспективада тұрақты дамуын қамтамасыз етудің іргелі шарты ретінде экономикалық қауіпсіздікке төнетін қауіптерді дер кезінде анықтау мен салыстырмалы талдау жасаудың маңыздылығын негіздеу. Қойылған мақсатқа жету үшін жүйелі жəне салыстырмалы талдау əдістерін, қаржылық жəне стратегиялық болжау құралдарын, сондай-ақ ұйымның ішкі жəне сыртқы ортасындағы тəуекелдерді анықтау мен дағдарыстық мониторинг əдістерін пайдалану көзделеді. Зерттеу барысында қазіргі жағдайда кəсіпорынның тұрақтылығы мониторинг жүйесінің тиімділігімен жəне менеджменттің дағдарыстық жағдайларды олардың туындауының ерте кезеңдерінде дер кезінде анықтау қабілетімен тікелей байланысты екендігі негізделді. Қауіптерді тұрақты түрде салыстырмалы талдау жəне болжау құралдарын енгізу елеулі қаржылық шығындар мен банкроттық қаупін азайтып қана қоймай, ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлау үшін сенімді негіз жасауға мүмкіндік беретіні анықталды. Жұмыстың практикалық маңыздылығы – экономикалық қауіпсіздік саласындағы персоналдың жоғары біліктілігі мен ішкі жəне сыртқы ортаның теріс факторларын проактивті жою нарықтық тұрақсыздық жағдайында ұйымның бəсекеге қабілеттілігін сақтау мен үздіксіз жұмысын қамтамасыз етудің негізгі детерминанттары болып табылатындығын растауында

Аңдатпа: Осы баптың мақсаты Қазақстанда тұратын кем дегенде бiр өнертапқыштың қатысуына қатысты Қазақстанның патенттiк қызметiне эмпирикалық талдау жүргiзу жəне патенттеу рəсiмдерi туралы ақпарат беру болып табылады. Эмпирикалық зерттеу патенттік ведомстволардың деректер базасын зерделеу жəне сарапшы-консультанттармен əңгімелесу негізінде жүргізіледі. Талдау отандық үміткерлердің іріктеме арасында басым екенін көрсетті. Шетелдiк өтiнiш берушiлер негiзiнен коммерциялық компаниялар болып табылады. Үлгідегі барлық өтінімдердің үштен бірінен азы əйел iiөнертапқышты қамтыды. Алайда, əйелдердiң орташа қатысу деңгейi əлемдiк орташа деңгейге жақын. Қазақстандағы өнертабыстар мен патенттер арасындағы өзара байланысқа нақты талдау жасауды қамтамасыз ету. Бұдан басқа, Қазақстанда инновациялық қызметті патенттеу жəне сараптау рəсімдері туралы ақпарат ұсынылсын. Зерттеу барысында ресми сайттардағы қолда бар деректер базасын талдау жəне Павлодар қаласы бойынша сарапшы-консультанттармен əңгімелесу пайдаланылды. Зерттеу нəтижесі – компаниялар мен университеттердің ғылыми орталықтарының ғылыми-зерттеу жəне патенттеу арасындағы өзара байланыс туралы ағымдағы білімі.

Аңдатпа: Негізгі мəселе: Посткеңестік кеңістікте еңбек күшінің трансшекаралық мобильділігі артқан қазіргі жағдайда азаматтардың өз мемлекеттерінен тыс жерде еңбек етуіне байланысты зейнетақы құқықтарын реттеу мəселесі барған сайын өзекті болуда. Зерттеу Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) мүше мемлекеттердің еңбекші азаматтарын зейнетақымен қамтамасыз ету туралы келісімнің күшіне енуімен байланысты зейнетақы жүйесіндегі экономикалық-құқықтық өзгерістерді талдауға бағытталған. Бұл халықаралық-құқықтық акт интеграциялық бірлестікке қатысушы елдерде еңбек ететін азаматтардың зейнетақы құқықтарын қалыптастыру стандарттарын үйлестіруге жəне жақындатуға бағытталған. Мақсаты: Зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы халықаралық үйлестіруді тереңдетудің Еуразиялық экономикалық кеңістіктің əлеуметтік интеграциясы мен тұрақты дамуының маңызды факторы ретіндегі қажеттілігі туралы қорытынды жасау. Əдістері: Зерттеуде жалпығылыми жəне арнайы əдістер, сондай-ақ Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының зейнетақы жүйелеріне салыстырмалы- экономикалық жəне жүйелік талдау тəсілдері қолданылды. Нəтижелері жəне олардың маңызы: Жұмыста еңбек (сақтандыру) өтілі мен зейнетақы жарналарының пропорционалды қаржылық есебінің тетіктері қарастырылады. Ерекше назар негізгі зейнетақы модельдерінің – ынтымақты (бөлу/еңбекке негізделген) жəне жинақтаушы жүйелердің сипаттамаларына аударылған, олардың əрқайсысы тиісті елдердің əлеуметтік- экономикалық реформаларының ерекшеліктерін бейнелейді. Автор ғылыми айналымға «Еуразиялық зейнетақы» ұғымын енгізеді, ол ЕАЭО-ға мүше екі немесе одан да көп мемлекеттердің қаражаттары есебінен, əр елде жинақталған еңбек өтілі мен зейнетақы жарналарына байланысты қалыптасатын зейнетақы төлемдерінің жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Жүргізілген талдау негізінде ұлттық зейнетақы жүйелерінің өзара іс-қимыл тетіктерін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар тұжырымдалған. Бұл ұсыныстар əлеуметтік əділеттілікті нығайтуға жəне еуразиялық интеграция аясында ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Аңдатпа: Негізгі мəселе: бизнес-процестердің ашықтығын жəне ақпараттың қолжетімділігін арттыра отырып, тұтынушылар (білім беру саласына қатысушылар) тауарлар мен қызметтерді пассивті алушылардан əлеуметтік жауапкершілік саласындағы университеттердің корпоративтік саясатын қалыптастырудың белсенді қатысушыларына айналады. Бұл университеттерге өздерінің бизнес-модельдеріне тұрақты даму əдістерін енгізуге күшті экономикалық ынталандыруды тудырады. Бизнес-процестердің цифрлық трансформациясы тұтынушы мен компания арасындағы өзара іс-қимылдың жаңа арналарын ашады. Цифрлық платформалар тұтынушыларға тұрақты дамуды белсенді түрде көрсетуге жəне университеттерге өз стратегияларын өзгермелі қоғамдық талаптарға тез бейімдеуге мүмкіндік беретін екіжақты ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді. Осылайша, мақалада жоғары оқу орындарының бизнес-процестерін тұрақты дамыту қағидаттарын тиімді іске асыруды қамтамасыз ететін білім беру саласы мен университеттер тұтынушыларының виртуалды ортадағы өзара іс-қимылының тұжырымдамалық моделі ұсынылған. Цифрлық дағдылар мен тұрақты даму сауаттылығына сұраныстың артуы тұтынушылардың қалауын ғана емес, сонымен қатар корпоративтік стратегияларды да қалыптастырады. Мақсаты:жоғары оқу орнының тұрақтылық талаптарына корпоративтік бейімделуіне ықпал ететін білім беру саласы мен университеттердің тұтынушыларының цифрлық ортадағы өзара іс-қимылының тұжырымдамалық моделін əзірлеу жəне эмпирикалық растау болып табылады. Əдістері: тұтынушылардың университеттердің тұрақтылығына əсерін кешенді зерттеу үшін виртуалды ортада сапалық жəне сандық əдістерді біріктіретін аралас əдіс қолданылды. 50 қазақстандық университеттің сараптамалық зерттеуі мен корреляциялық талдауын қоса алғанда. Бұл тəсіл авторларға сараптамалық бағалау негізінде əсер етудің негізгі механизмдері мен тиімділік факторларын анықтауға, содан кейін университеттердің кең үлгісінде анықталған заңдылықтарды сандық бағалауға мүмкіндік берді. Нəтижелері жəне олардың маңыздылығы: нəтижелер модельдің өзектілігін жəне оның болжамды əлеуетін растай отырып, виртуалды тұтынушылардың белсенділігі мен жоғары оқу орындарының тұрақтылық көрсеткіштері арасындағы статистикалық маңызды байланысты көрсетеді. Зерттеудің қорытындылары білім беру саласының ақпараттандырылған жəне белсенді тұтынушылары контекстінде тұрақты бизнес стратегияларын қалыптастыруда трансформациялық рөл атқарады. цифрландыру жəне еңбек нарығының эволюциясы.

Аңдатпа: Бұл мақалада жаһандық экономикалық трансформация жағдайында Қазақстан Республикасының инвестициялық əлеуетінің 2025 жылы дамуы талданады. Мақалада «инвестициялық əлеует» ұғымының теориялық жəне əдіснамалық негіздері, оның құрылымдық компоненттері: ресурстық жəне шикізат ресурстары, еңбек, инфрақұрылым, институционалдық, қаржылық жəне инновациялық қарастырылады. ҚР Ұлттық банкі мен Ұлттық экономика министрлігінің ағымдағы статистикалық деректеріне сүйене отырып, елдің ағымдағы инвестициялық əлеуетіне талдау жүргізілді. Дамудың негізгі қозғаушы күштері (бай минералды-шикізат базасы, геосаяси орналасуы, цифрлық инфрақұрылым жəне интеграциялық байланыстар) жəне жүйелік шектеулер (ресурстарға тəуелділік, əкімшілік кедергілер, білікті кадрлардың жетіспеушілігі жəне аймақтық дамудың біркелкі еместігі) анықталды. Мақалада инвестицияларды тартудың қолданыстағы институционалдық тетіктері қарастырылады: жаңартылған нормативтік база («Инвестициялар туралы» Заңға түзетулерді қоса алғанда), жеңілдік режимі бар арнайы экономикалық аймақтар жəне мемлекеттік- жекеменшік серіктестік тəжірибелері. «Қазақстан 2050» Стратегиясы аясында инвестициялық саясаттың басым салалық бағыттары анықталды: жасыл энергетика, агроөнеркəсіптік кешен, цифрлық экономика, логистика жəне өндіріс. Автор инвестициялық əлеуетті арттыру бойынша бірқатар шараларды ұсынады, соның ішінде реттеуші ортаны жақсарту, адами капиталды дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту, инвестицияларды қаржылық қолдау жəне маркетингтік бастамалар. Зерттеу барысында ресми статистика деректерін, мемлекеттік органдар мен халықаралық ұйымдардың аналитикалық есептерін талдауды қамтитын сандық жəне сапалық əдістер қолданылды. Қорытындыда инвестициялық əлеуетті дамытуға жүйелі тəсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсу мен Қазақстанның əлемдік экономикадағы бəсекеге қабілеттілігін арттырудың кілті болып табылатыны атап өтілген.