Аңдатпа: Бұл мақалада тау-кен қалдықтарынан тұратын техногендік кен орындарын əрі қарай өңдеу үшін оңтайлы ұйымдастырудың қазіргі маңызды мəселесінің шешімдерінің бірі ұсынылды. Сақтау пайдасына тау-кен жұмыстарының соңғы технологиялық кезеңі ретінде үйінді қалыптастырудан бас тарту жобасы ұсынылған. Үйіндіні қоймаға ауыстыру жобасының мақсаты техногендік пайдалы қазбалар кен орындарындағы минералды шикізатты сатудан түскен қосымша қаражатты тарту болып табылады. Үйіндіден қоймаға көшу бойынша қарастырылып отырған жобаның рентабельділігінің дəлелі ретінде көптеген жылдар бойы қабаттар мен сақталған тау жыныстарының құнын өзгерту кестесі жасалды. Ұсынылған жобаның тиімділігін неғұрлым жетілдірілген объективті бағалауды жүргізу үшін карьерлік қалдықтарды сақтау қоймаларының ықтимал жобалары, олардың қалыптасуы мен дамуы кезіндегі оң жəне теріс аспектілері қарастырылды. Қарастырылып отырған қоймалардың конструкциялары жəне олардың параметрлері "Качары руда" АҚ жағдайында теориялық тұрғыдан ұсынылған жəне экономикалық бағалауға ұшыраған. Бұл бағалау барысында тау-кен қалдықтарын сақтауға көшу шығындарын ғана есепке алу қажет жəне жеткілікті болды

Аңдатпа: Бір реттік пластиктің ластануы əлемдегі адам денсаулығының, биоəртүрліліктің жəне экожүйелердің қауіпсіздігіне қатер төндіреді; бұл мəселе Қазақстанның Өскемен қаласында өте өзекті, өйткені онда пластик өнімдер кеңінен қолданылады. Зерттеуде аралас тəсіл қолданылды: күнделікті пластик қолдануды сандық бағалау үшін шамамен 150 қатысушымен сауалнама жүргізілді, пластик тұтыну үлгілері мен баламаларын талқылау үшін 5 оқушыдан тұратын фокус-топтар ұйымдастырылды, қалдықтарды басқару проблемаларын зерттеу мақсатында 2 маманмен жартылай құрылымдық интервью өткізілді. Сауалнама нəтижелері бойынша пластик пакеттер мен бөтелкелердің пайдалану жиілігі ең жоғары болып шықты (~3,8 жəне ~3,2 балл, 1–5 шкала бойынша), ал пластик ойыншықтар ең төмен (~2,0). Көптеген респонденттер пластик өнімдерінен нейтралды немесе орташа деңгейде қанағаттанғанын білдірді. Фокус-топ қатысушылары пластиктің азық-түлікті сақтау мен медицинада қажетті екенін атап өтті, бірақ қайта пайдаланылатын сөмкелер, ауыз су бағандары жəне қағаз қаптамалар сияқты баламаларды ұсынды. Сарапшылар пластиктің арзандығы мен қолжетімділігін басты кедергі деп атады, қайта өңдеу инфрақұрылымының əлсіз екенін айтты жəне үкімет субсидиялары немесе заңнамалық тыйымдар сияқты ынталандыруларды ұсынуды ұсынды. Нəтижелер экологиялық ағарту науқандарының, қайта өңдеуді дамытудың жəне саяси шаралардың (мысалы, пакеттерге тыйым салудың) маңыздылығын көрсетеді, бұл шаралар пластик ластануын айтарлықтай азайтып, тұрақты дамуға септігін тигізуі мүмкін.

Аңдатпа: Қазақстанның ең басты мəселесі – соңғы технологияларға дайын еместігі. Жасанды интеллектті Қазақстанда медицинаға енгізудің оң жəне теріс жақтары осы санатқа жатады. Олармен жұмысты бастау үшін азаматтардың оларға деген көзқарасын анықтау қажет, əсіресе бұл қоғамдық қызметке қатысты болса. Жұмыстың əлеуметтік жəне ғылыми мəні бар. Мақалада жұмыс орнындағы жүктемені азайтудың негізгі оң аспектілері, сондай-ақ басқа елдерде жасанды интеллектті белсенді қолданудың оң нəтижелері көрсетілген. Егжей-тегжейлі талдау үшін үш əдіс қолданылды: сұхбат, мазмұнды талдау жəне сауалнама. Мəселені одан əрі талдау жəне нəтижелерді анықтау кезінде ақпарат алудың барлық əдістері қолданылды. Зерттеудің негізгі мақсаты – Қазақстанда АИ қолдану тəжірибесін анықтау. Сонымен қатар, медицинада АИ енгізудің ықтимал даму мүмкіндіктері жəне оның медицина саласындағы ішкі процедураларды қалай модернизациялауы мүмкін. Нəтижелер жəне олардың маңыздылығы: Мақаланың соңында күн сайын AI технологиясына көбірек адамдар ұшырайтыны анық байқалады, бірақ оны Қазақстанда қолдану салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отыр, бұл Қазақстанның басқа елдерден артта қалғанын жəне адамдардың АИ- нің барлық артықшылықтарын білмейтінін көрсетеді. Сондай-ақ, медицинада AI енгізу пациенттердің деректерін беруде шалғай аймақтарға көмектесетінін атап өтуге болады

Аңдатпа: Негізгі мəселе: Бірнеше онжылдықтар бойы мемлекеттік жер қорына кіретін ауылшаруашылық жерлерінің бір бөлігінде көптеген облыстардың маусымдық жайылымдарының едəуір бөлігінде суару жəне жайылымдық инфрақұрылымын құру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. Алайда, азық-түлік базасын дамытудың қол жеткізілген деңгейі əлі де мал шаруашылығының қажеттіліктерін толық деңгейде қанағаттандырмайды жəне сол арқылы осы саланың өнімінің өсу қарқынын тежейді. Қазақстан Республикасында жайылым шаруашылығын қарқындатудың негізі жайылым жерінің тозуын болдырмайтын жайылым айналымы негізінде жайылым-жем ресурстарын тиімді пайдалану болып табылады. Аймақтың агроөнеркəсіп кешенін дамыту тұжырымдамасы шеңберінде негізгі міндет ауылшаруашылық ландшафттарының өнімділігін қалпына келтіру жəне сақтау болып табылады, олар əртүрлі деңгейде жер тозуына ұшыраған. Қазіргі уақытта облыс аумағындағы ауылшаруашылық жерлерінің сапалық жəне сандық сипаттамаларының нашарлауы байқалуда. Мысалы, суландыру жерлерінде қарашірік құрамының 6-27 % аралығында азаюы, 2,4 млн гектар аумақты қамтитын ауылшаруашылық жерлерінде дефляциялық үдерісстердің байқалуы, 1,4 млн гектарды құрайтын тозуға ұшыраған жайылымдар алаңының ұлғаюы жəне басқа да мəселелер туындауда. Бұл процестер ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілердің табысының едəуір жоғалуына əкеліп соқтыруда, ол су ресурстарының тапшылығымен жəне ауылшаруашылық ландшафттарының (суландырылатын жерлер, шабындықтар жəне жайылымдар) тозуымен байланысты. Өз кезегінде, аймақтағы əлеуметтік-экономикалық шиеленіс ауыл халқының өмір сүру деңгейінің төмендеуіне жəне ауылшаруашылық өндірісінің көлемінің азаюына себеп болып отыр. Мақсаты: өңірдің жəне жалпы елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы ландшафтарын орнықты дамытудың негізгі тəсілдерін əзірлеу жəне негіздеу болып табылады. Əдістер: зерттеу барысында сипаттама əдісі мен əдеби жəне қор көздерін үйлесімді талдау əдісі пайдаланылды. Нəтижелер жəне олардың маңыздылығы: зерттеу нəтижелері Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы ландшафтарының жай-күйі топырақ сапасын жақсарту мен ұтымды пайдалануды қоса алғанда, олардың өнімділігін қалпына келтіру жəне сақтау бойынша шұғыл шараларды талап ететінін көрсетті. Əзірленген ұсыныстар жердің тозуын төмендетуге, ауыл шаруашылығының өнімділігі мен тиімділігін арттыруға көмектеседі, бұл өңір үшін маңызды экономикалық мəнге ие.

Аңдатпа: Егде жастағы халық санының қарқынды өсуі жағдайында денсаулықты сақтауға, жасқа байланысты аурулардың алдын алуға жəне физиологиялық тұрғыдан дұрыс тамақтануды қамтамасыз бағытталған арнайы тағам өнімдерін əзірлеу басты міндеттердің бірі болып табылады. Бұл жұмыстың мақсаты – жоғары тағамдық жəне биологиялық құндылығы бар өсімдік текті компоненттер – булгур ұны мен асқабақты пайдалана отырып, геродиетикалық бағыттағы ет жартылай фабрикатының технологиясын жасау. Жануар жəне өсімдік текті шикізаттардың əртүрлі пайыздық арақатынастағы үш рецептуралық нұсқасы əзірленді. Үлгілерге органолептикалық (сыртқы түрі, түсі, иісі, дəмі, консистенциясы) жəне химиялық құрамына баға берілді. Нəтижелер өсімдік компоненттерін қосу өнімнің сенсорлық қасиеттерін жақсартып, майдың мөлшерін азайтып, тағамдық талшықтар, дəрумендер мен минералды заттардың үлесін арттыратынын көрсетті. Ең жақсы көрсеткіштер өсімдік қоспалары 20 % құрайтын № 2 үлгіде байқалды. Ұсынылған рецептура органолептикалық жəне тағамдық көрсеткіштер бойынша оңтайлы болып табылады жəне геродиетикалық ет өнімдерін өндіру технологиясына енгізуге ұсынылады. Оның теңгерімді құрамы мен жоғары тұтынушылық қасиеттерін ескере отырып, бұл рецептураны қарт адамдарға арналған ұйымдастырылған тамақтану жүйесінде жəне функционалдық бағыттағы өнімдерді өндіруде қолдану орынды

Аңдатпа: Қазақстан жыл сайын май бұршақ егіс көлемін ұлғайтып отырады, бірақ климаттық жағдайға бейімделген сорттардың аздығынан солтүстік жəне шығыс аймақтарда оны өсіру қиын. Жаңа ультра ерте жəне ерте май бұршақ сорттарын жасау үшін ата-аналық формаларды таңдаудың дəстүрлі əдістері айтарлықтай уақыт пен ресурстық шығындарды талап етеді, сондықтан қазіргі заманғы селекциялық технологиялар будандастырудың дəлдігі мен тиімділігін арттыруға бағытталған. Ауыл шаруашылығын интенсификациялау жағдайында жəне май бұршақ сорттарын нақты агроэкологиялық жағдайларға бейімдеу қажеттілігі жағдайында кластерлік талдау сорттық материалды бағалау мен таңдаудың тиімді құралы ретінде өзін дəлелдеді. Оны қолдану зерттелген май бұршақ үлгілерін экономикалық құнды белгілері бойынша құрылымдауға ғана емес, сонымен қатар кейіннен селекциялық жұмыстарда пайдалану үшін ең, перспективалы нысандарды анықтауға мүмкіндік берді. Мақалада Statistica v.13 бағдарламасы арқылы Ward əдісі бойынша кластерлік талдауды пайдалана отырып, жоғары өнімділік жəне ерте пісетін, жоғары биохимиялық көрсеткіштер бойынша селекцияда сұрыптау мөлшері мен донорларды таңдау критерийлерін анықтау мақсатында негізгі экономикалық құнды белгілері бар əртүрлі экологиялық-географиялық шығу тегі 102 коллекциялық май бұршақ үлгілерін зерттеу нəтижелері берілген. Селекциялық процестің тиімділігін арттыру Қазақстанның солтүстік жəне шығыс аймақтарының жағдайына бейімделген жаңа сорттарды құруды жеделдету мақсатында экономикалық құнды белгілерді жүйелеу үшін 102 коллекциялық май бұршақ үлгілеріне кластерлік талдау жүргізу жəне генетикалық перспективалы ата-аналық нысандарын анықтау. Зерттеу Вард əдісі бойынша иерархиялық кластерлеу əдісін қолдану арқылы жүргізілді. Статистикалық өңдеу Statistica v.13-те жүргізілді. Кластерлік талдауды қолдану арқылы 102 коллекциялық май бұршақ үлгісін зерттеу нəтижесінде экономикалық құнды белгілердің жиынтығы бойынша ерекшеленетін бес кластер анықталды. Бірінші кластерден төрт үлгі тұқымдары жоғары өнімділік пен ақуыз сұрыптауы жоғары донарлары анықталды. Екінші кластерден ерте пісетін алты үлгі жəне бес үлгі тұқымдардағы ақуыз сұрыптауы жоғары донарлар белгілі болды. Үшінші кластерден төрт ерте пісетін үлгі, өнімділігі бойынша үш үлгі, ақуыз сұрыптауы бойынша бес, май сұрыптауы бойынша үш үлгі. Төртінші кластерден үш үлгі өнімділік деңгейі бойынша, екеуі 1000 тұқым салмағы бойынша, екеуі ақуыздық құрамы бойынша жəне төртеуі төменгі бұршақтардың қосылу биіктігі бойынша анықталды. Бесінші кластерде шығымдылығы бойынша жеті май бұршақ үлгісі жəне үш төменгі бұршақтардың бекітілу биіктігі анақталды. Кластерлік талдау селекциялық процесті цифрландыру құралы ретінде өзінің тиімділігін дəлелдеді, бұл май бұршақтың бейімделген сорттарын жедел құруға жəне Қазақстанда оны өсіру алаңын кеңейтуге ықпал етеді.

Аңдатпа: Мақала функционалды тамақтану үшін ешкі сүтіне негізделген сүзбе өнімін өндіру технологиясын əзірлеуге арналған. Авторлар биологиялық тұрғыдан аса құнды тамақ өнімдерін тұтынудың үздіксіз төмендеуімен сипатталатын Қазақстан Республикасы халқының тамақтану құрылымын қарастырды. Авторлар халықтың азық-түлік мəртебесін бұзу проблемаларының бірі диетадағы биологиялық белсенді компоненттердің, оның ішінде жануарлардан алынатын ақуыздардың жетіспеушілігімен байланысты екенін атап өтті, олар ұсынылған ұтымды тұтыну нормаларының 15 %-дан 20 %-на дейін жетеді. Сүзбе жəне сүзбе өнімдері толыққанды ақуыздардың, минералдардың – кальций, фосфор, магний, темірдің, құрамында күкірт бар қосылыстардың – метиониннің, лизиннің, холиннің жəне оның жоғары тағамдық жəне биологиялық құндылығын анықтайтын басқа заттардың едəуір құрамына байланысты халықтың барлық жас топтары үшін таптырмас тамақ өнімдері болып саналады. Авторлар "Бифилакт ПРО" ашытқы дақылдарын, "Свит Джем" функционалды ингредиенттері мен дəм толтырғыштарын таңдауды дəлелдеді, ешкі сүтіне негізделген сүзбе өнімін өндірудің жаңа технологиясы жасалды. Сүт шикізатын пастерлеу t = (71 ± 2) °С, сүт қоспасын гомогенизациялау 10-12 Мпа t = (45 ± 1) °С. жаңа өнімнің органолептикалық, физика-химиялық жəне микробиологиялық көрсеткіштері, сондай-ақ қауіпсіздік көрсеткіштері бойынша кешенді зерттеулер жүргізілді. Авторлар сүзбе өнімін өндірудің дамыған технологиясы жоғары сапалы шикізатты – ешкі сүтін пайдалануға, оны өңдеудің жаңа əдістерін қолдануға, жоғары технологиялық жабдықты қолдануға негізделгенін дəлелдеді.

Аңдатпа: Спорттың цифрлық трансформациясы жағдайында спортшылардың жеке дайындығынан бастап спорттық инфрақұрылымды басқаруға дейінгі барлық деңгейлерде шешім қабылдауды қолдау үшін жасанды интеллект деректері мен технологияларын жүйелі пайдалану қажеттілігі артып келеді. Бұл жұмыстың мақсаты деректерді талдау əдістері мен жасанды интеллект интеграциясына негізделген жəне Қазақстан Республикасының жағдайларына бейімделген спортқа арналған цифрлық платформаның тұжырымдамалық архитектурасын негіздеу болып табылады. Зерттеуде ғылыми жəне қолданбалы басылымдардың контент-талдауы, спортқа арналған қолданыстағы шетелдік жəне ресейлік бағдарламалық шешімдердің функционалдығын салыстырмалы талдау, сондай-ақ олардың ұлттық контексте қолданылуын сараптамалық бағалау қолданылды. Талдау нəтижелері негізінде гетерогенді деректер көздерін біріктіруді, спорттық дайындықтың əртүрлі деңгейлерін сақтауды, ai негізіндегі адаптивті аналитиканы, архитектураның ауқымдылығы мен ашықтығын қамтитын спортқа арналған цифрлық платформаға қойылатын талаптар тұжырымдалған. Платформаның тұжырымдамалық архитектурасы ұсынылған, оның ішінде деректер көздерінің деңгейлері, сақтау жəне өңдеу, AI негізіндегі аналитикалық модульдер, пайдаланушы қызметтері жəне ақпараттық қауіпсіздік талаптары сақталған кезде сыртқы ақпараттық жүйелермен интеграция. Мұндай цифрлық платформаны іске асыру оқу процесінің тиімділігін арттыруға, бұқаралық спортты дамытуға жəне Қазақстанда спорт саясатын неғұрлым негізделген жоспарлауға ықпал ететіні көрсетілген

Аңдатпа: Аридтік өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жердің тозуы, су ресурстарының тұрақсыздығы жəне жергілікті экологиялық ластанулардың əсерімен күрделене түседі, бұл агроазық-түлік жүйесінің тұрақтылығын төмендетіп, ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасына жəне өңдеу мүмкіндіктеріне кері əсер етеді. Бұл жұмыстың мақсаты Жамбыл облысында экологиялық факторлардың азық-түлік қауіпсіздігіне əсерін бағалау жəне тағамдық технологиялардың өнім сапасы мен қауіпсіздігін арттырудағы рөлін негіздеу болып табылады. Зерттеу барысында жүйелік талдау, салыстырмалы-географиялық тəсіл жəне 2023-2024 жылдардағы топырақ, атмосфералық ауа жəне жерүсті сулары бойынша экологиялық мониторинг деректерін кешенді өңдеу жəне нəтижелерін ғылыми тұрғыдан талдау қолданылды. Зерттеу нəтижесінде қарашірік мөлшерінің төмендеуі мен дефляциялық үдерістердің күшеюі жердің тозуы негізгі шектеуші факторы екені анықталды. Ескере кететін жайт, деректерге сүйенсек, топырақтағы ауыр металдардың концентрациясы рұқсат етілген деңгейден аспайтындығы дəлелденді. Атмосфералық ауада жалпы ластану деңгейі төмен болғанымен, жекелеген аумақтарда шекті рұқсат етілген концентрациядан асу жағдайлары тіркелген. Беттік сулар сапасының жақсаруы байқалып, экстремалды ластану анықталмаған. Жоғарыда алынған нəтижелер ресурстарды үнемдейтін технологияларды енгізудің маңыздылығын көрсетеді жəне өңірлік саясатта қолданылуы мүмкін.

Аңдатпа: Қазіргі кезде қолжетімділікті бақылау жүйелері тек парольдер мен PIN-кодтарға сүйенген кезде қауіпсіздік талаптарына толық жауап бере алмайды. Мұндай дəстүрлі əдістерді ұрлау, болжап табу немесе басқа адамға беру оңай, сондықтан олар қорғаныс жүйесінің əлсіз буынына айналады. Осы жағдайда пайдаланушының тек деректерін ғана емес, оның өзін қалай ұстайтынын да «түсіне алатын» биометриялық жəне поведенциялық тəсілдер ерекше сұранысқа ие болып отыр. Бұл жұмыста адамның бет-əлпеті бойынша ғана емес, сонымен қатар оның жүйеге кіру кезіндегі мінез-құлқына сүйеніп шешім қабылдайтын бағдарламалық жүйе əзірленеді. Мақсат – күмəнді əрекеттерді дер кезінде байқап, қолжетімділікті автоматты түрде шектеуге қабілетті құрал жасау. Техникалық негіз ретінде бейнеағыннан бет-əлпетті тану үшін компьютерлік көру мен терең оқыту əдістері қолданылады. Сонымен бірге, уақыт, аймақ жəне сəтсіз əрекеттердің жинақталуын ескеретін мінез-құлықты талдау модулі іске асырылған. Жүйе бірнеше өзара байланысты бөліктерден тұрады: бет-əлпетті тану, қолжетімділікті уақыт пен аймақ бойынша тексеру жəне тəуекел деңгейін бағалау. Жасалған прототип биометриялық жəне поведенциялық белгілерді біріктіру қолжетімділікті бақылаудың сапасын айтарлықтай жақсартатынын көрсетті. Егер қате əрекеттер саны немесе əдеттен тыс қадамдар белгіленген шектен асып кетсе, жүйе пайдаланушыны автоматты түрде бұғаттап, дабыл сценарийін іске қосады. Осылайша, рұқсатсыз кіру ықтималдығы азаяды, ал қауіпсіздік əкімшісінің жүктемесі жүйенің дербес əрекеті есебінен төмендейді. Ұсынылған тəсілдің ғылыми жаңалығы – бет-əлпетті тану мен мінез-құлықты талдауды бірегей шешім қабылдау архитектурасында біріктіруінде. Бұл пайдаланушыға қолжетімділік беру туралы шешім қабылдағанда биометриялық сипаттамаларды да, оның əрекет контекстін де (кіру уақыты, орны, сəтсіз талпыныстардың құрылымы) қатар ескеруге мүмкіндік береді. Мұндай интеграцияланған тəсіл дəстүрлі бір факторлы жүйелермен салыстырғанда анағұрлым икемді жəне «зияткерлік» қауіпсіздік контурын қалыптастырады.